Soort van dag 215: helm

(3 augustus 2023)

Gisteren werden we gezandstraald op het uitgestrekte (en uitgestorven) strand van Ouddorp. Mooi is om op deze strandvlakte naar duinvorming te kijken en naar de primaire successie: opeenvolging van planten die het stuivende zand weten vast te leggen. We zagen grassen, zeeraket en stekend loogkruid waarachter zich een duintje begon te vormen (foto’s links). Het zijn allemaal pionierssoorten die stand weten te houden onder de extreme omstandigheden die aan de kust heersen: harde wind, zout water, stuivend zand en weinig organisch materiaal in de bodem. Zeeraket en loogkruid zijn eenjarig, de grassen zijn overblijvend.

Het begint met een obstakel op de strandvlakte: een schelp, een stuk hout, een wier of een ander aanspoelsel. Hierachter hoopt het weggeblazen zand zich op. Het allereerste gras dat zich hier vestigt, is biestarwegras. Het vangt met zijn bladeren zand in en groeit daar weer bovenuit. Ondergronds maakt hij uitlopers zodat hij zich nog verder kan uitbreiden. Zo ontstaat een eerst (embryonaal) duintje op de strandvlakte (foto bovenaan in het midden). Biestarwegras heeft zoet water nodig om te kiemen maar kan verder goed tegen zout water. Als er eenmaal een duintje is, ontstaat hierin een zoetwaterbel van regenwater die op het zoute water blijft drijven. En dan komt de volgende plant in de successiereeks in beeld: helm. Deze groeit sneller en vangt nog veel meer zand in, maar groeit niet in zout water. Helm vind je overigens niet alleen langs de kust, maar ook landinwaarts op terreinen met stuivend zand.

Helm is het hoge wuivende gras van de zeereep, maar ook daarachter groeit het in de duinen. Op de foto rechtsonder zie je het bij de Horspolders op Texel. Helmwortels hebben veel zijvertakkingen en kunnen zowel horizontaal als verticaal groeien. Als de plant door zand overstoven is, vormt hij nieuwe worteluitlopers. Waar een wortel aan het licht komt, wordt een nieuwe spruit gevormd. De plant en dus ook het duin kunnen tot wel een meter per jaar omhoog groeien.
De grijsgroene bladeren zijn stijf en hard en kunnen omkrullen om uitdroging te voorkomen. Helm bloeit in juni en juli met aarpluimen van 7 tot 22 cm lang. Het gras verspreidt zich niet alleen met zijn worteluitlopers, maar ook met zaad.

Als het duin (bijvoorbeeld meer landinwaarts) niet meer stuift, nemen andere planten het over. Helm kwijnt dan weg door schimmels en aaltjes in de bodem en insectenvraat.

Het ‘kunstje’ van helm is natuurlijk goed inzetbaar om de kust te versterken. In de middeleeuwen legden de Vlamingen al helmstuifdijken aan om het land achter de zeereep tegen overstroming te beschermen. Ook vandaag de dag wordt de zeereep vastgehouden en versterkt door helm in te planten (zie foto rechtsboven). Ook Noordse helm wordt hiervoor gebruikt. Dat is een kruising tussen helm en duinriet, met extra lange worteluitlopers.
Helm (afgeleid van ‘halm’) beschermt ons niet alleen tegen de zee, maar werd vroeger ook voor allerlei andere doeleinden gebruikt, mits de kustbeschermende functie niet in het geding kwam. Bijvoorbeeld als verpakking van vis, in de winter als veevoer, als strooisel in de stal en als brandstof. Op de Hebriden werden er daken mee bedekt en manden mee gevlochten.

Terwijl helm zo ongeveer de enige plant is die op de zeereep groeit (soms vergezeld van zeedistel, zeewinde en zeewolfsmelk), komen er opvallend veel paddenstoelensoorten voor. Verschillende soorten vind je alleen in helmduinen. Deze schimmels leven van dood blad en dode wortelresten van helm. Een aantal diersoorten is gebonden aan helm als voedselplant, zoals de helmgrasuil, een dwergcicade en een bladluizensoort. Ook zijn er larven van kevers die leven van de wortels van helm.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘷𝘭𝘪𝘻.𝘣𝘦, 𝘦𝘤𝘰𝘮𝘢𝘳𝘦.𝘯𝘭, 𝘥𝘶𝘯𝘦𝘢.𝘯𝘭, 𝘯𝘢𝘵𝘶𝘶𝘳𝘬𝘦𝘯𝘯𝘪𝘴.𝘯𝘭