Soort van dag 244: ‘vliegenvernietiger’

(1 september 2023)

Ik had er al eens over gehoord en er ook een filmpje van gezien: schimmels die het ‘brein’ van insecten overnemen en deze tot zombies maken. Tot mijn verrassing vond ik afgelopen mei op een natuurterreintje naast ons huis hoog in het bloeiende fluitenkruid een aantal dikke vliegen met gespreide vleugels die heel stil bleven zitten. Zou het…? En inderdaad: ObsIdentify gaf aan dat het ging om insecten die besmet zijn met de schimmel Entomophthora muscae (letterlijk betekent dat: insectenvernietiger van de vlieg, kortom: vliegenvernietiger). Inmiddels heb ik dergelijke aangetaste vliegen ook in onze tuin gezien. Het schijnt echt veel voor te komen. Er is berekend dat deze schimmelziekte onder vliegen meer slachtoffers maakt dan spinnen, vogels, reptielen, amfibieën en zoogdieren bij elkaar! Voorjaar en vooral najaar zijn de beste jaargetijden om dit fenomeen te zien, omdat spoorvorming vooral plaatsvindt in een koele, vochtige omgeving.

Als een vlieg in contact komt met een spore van deze schimmel, groeit een schimmeldraad door een lichaamsopening het lichaam van de vlieg binnen. De schimmel leeft van de lichaamssappen van de vlieg en groeit verder uit. Binnen enkele dagen verandert de vlieg in een trage zombie die overal tegenaan vliegt. Vervolgens tast de schimmel het brein van de vlieg aan en neemt deze over. Uiteindelijk zorgt de schimmel er voor dat het insect omhoog klimt of op een verticale ondergrond landt, zoals bijvoorbeeld boven in fluitenkruid. Vervolgens kwijlt het insect op de ondergrond waar hij zit en raakt hij vastgelijmd. Het insect moet een doodshouding aannemen: achterlijf naar boven gericht en vleugels gespreid. Enkele uren later groeit er wit schimmelpluis uit het lijf van de vlieg. Aan het uiteinde van dat schimmelpluis vormen zich sporen. Die worden weggeschoten, verspreiden zich en kunnen andere vliegen besmetten. Doordat de vlieg hoog zit, kunnen de sporen zich beter verspreiden dan wanneer die op de grond zou zitten.

Uit recent onderzoek is gebleken dat het ook de vliegen zelf zijn die voor de verspreiding onder elkaar zorgen. Mannetjesvliegen voelen zich erg aangetrokken tot aangetaste vrouwtjesvliegen: ze verspreiden namelijk een onweerstaanbare geur. Als de mannetjesvlieg het vrouwtje aanraakt, wordt hij bestoven met sporen van de schimmelziekte. Voordat de mannetjesvlieg zodanig is aangetast dat de schimmelziekte ook bij hem de regie overneemt, heeft hij een aantal andere vrouwtjesvliegen ontmoet. Deze heeft hij besmet met sporen die bij het contact met de dode vrouwtjesvlieg op zijn lichaam zijn terecht gekomen.

Er bestaan veel meer zogenaamde entomopathogene schimmels (schimmels die insecten ziek maken). Bij soorten van het geslacht Cordyceps ontstaan mooie zwammen zoals bijvoorbeeld de rupsendoder (helaas heb ik daar nog geen foto van). Deze groeit op poppen van vlinders. Een zwam uit hetzelfde geslacht is in dit filmpje te zien.

Er wordt onderzocht hoe de schimmel als ongediertebestrijder ingezet kan worden. Volgens een nieuwsbericht van RTLNieuws uit januari hoeven we (tot op heden) als mens niet bang te zijn voor dergelijke schimmels.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺, 𝘯𝘢𝘵𝘪𝘰𝘯𝘢𝘭𝘨𝘦𝘰𝘨𝘳𝘢𝘱𝘩𝘪𝘤.𝘯𝘭, 𝘬𝘪𝘫𝘬.𝘯𝘭