Soort van dag 157: grote ratelaar

(6 juni 2023)

Vroeger was de grote ratelaar heel algemeen in (vochtige) graslanden, nu vind je hem eigenlijk alleen nog in natuurgebieden en ecologisch beheerde bermen e.d. De grote ratelaar is een eenjarige halfparasiet op gras. Dat wil zeggen: hij haalt niet zelf water en mineralen uit de bodem, maar tapt deze af op van een grasplant. De ratelaar is een groene plant, dus zorgt wel zelf voor de fotosynthese. Je kunt aan het gras zien dat het ‘lijdt’ onder de gastheer: het gras blijft veel lager. Op termijn, als de grassen uitgeput zijn, kan de ratelaar weer verdwijnen.

De grote ratelaar heeft gele bloemen die bestoven worden door hommels. Opvallend is de grote opgeblazen kelk. De gele kroon bestaat uit twee lippen. De bovenlip heeft blauwpaarse tanden. Als de zaden rijp zijn en je schudt de plant heen en weer, dan hoor je ze ‘ratelen’ in de kelk. Vandaar de naam. De zaden worden verspreid door hooitransport, een stortbui en maaimachines. De zaden zijn maar heel kort kiemkrachtig. In het najaar verschijnt het kiemworteltje al; de bladeren verschijnen in het voorjaar.

De grote ratelaar komt van nature voor in vochtige, matig voedselrijke graslanden. Planten die je vaak samen met grote ratelaar ziet, zijn rode klaver, echte koekoeksbloem en brede orchis. In de duinen komt grote ratelaar ook op drogere plekken voor.

De plant heeft erg geleden onder de intensivering van de landbouw. Bovendien wil een boer gras en zal hij niet zo blij zijn met zo’n halfparasiet op zijn land. Maar tegenwoordig is de grote ratelaar weer in opkomst, o.a. in ecologisch beheerde bermen. Wij hebben het ook in onze tuin om het gras te ‘onderdrukken’ zodat andere planten meer ruimte krijgen. Om ervoor te zorgen dat het zaad zich kan verspreiden, is het belangrijk om laat in het seizoen te maaien. Wij verspreiden het zaad ook handmatig.

Er komen in Nederland nog twee soorten ratelaar voor: de kleine en de harige. De harige ratelaar vind je vooral in Zuid-Limburg en heeft een donzig behaarde kelk. De kleine ratelaar heeft een kleinere kelk dan de grote ratelaar en heeft meestal geen paarse tanden op de bovenlip. Hij is op wat drogere plekken te vinden. Het verschil tussen de twee soorten is niet altijd duidelijk en bovendien kunnen de grote en kleine ratelaar hybriden vormen.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘰𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘧𝘭𝘰𝘳𝘢, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺