Soort van dag 293: vliegenzwam

(20 oktober 2023)

Ik zie weer veel foto’s voorbij komen van ‘grote paddenstoelen, rood met witte stippen’, van vliegenzwammen dus. In 2022 was deze zwam de paddenstoel van het jaar. Mensen werd gevraagd om waarnemingen (met foto) door te geven. Tienduizenden waarnemingen kwamen binnen. Zo is meer bekend geworden over de verspreiding van de vliegenzwam: het is een algemeen voorkomende paddenstoel die eigenlijk alleen in (zee)kleigebieden ontbreekt.
In de collage zie je vliegenzwammen in verschillende stadia. In het midden zie je een deel van een heksenkring. Hoe die ontstaat, heb ik uitgelegd bij de grote parasolzwam. De vliegenzwam is een amaniet, net zoals de parelamaniet en de roodbruine slanke amaniet (afbeelding hiervan bij de zomereik).

De stippen op een vliegenzwam zijn restjes van het omhulsel dat om de jonge paddenstoel heen zat. Ook aan de voet van de paddenstoel zie je resten daarvan, de zogenaamde beurs. Bij regen spoelen de stippen vrij makkelijk van de hoed af, dus je kunt ook exemplaren zonder stippen tegenkomen. Verder heeft de paddenstoel een ring. Dat is het restant van een vlies dat de plaatjes beschermde toen de paddenstoel nog jong was. Een vliegenzwam is vaak rood, maar je komt ook oranje tot gele exemplaren tegen.
Onder de amanieten komen dodelijk giftige soorten voor. Ze zijn niet dodelijk als je ze aanraakt, maar wel als je ze consumeert. Ook zijn er amanieten die (na verhitting) eetbaar zijn. Verder zijn er soorten die gifstoffen bevatten die op het hartritme werken of stoffen die hallucinogeen zijn en op het zenuwstelsel werken; dat laatste geldt voor de vliegenzwammen.
De paddenstoel heeft de naam vliegenzwam gekregen, omdat veehouders vroeger uit deze paddenstoel een vliegendodend middel maakten.

Bij verschillende paddenstoelen heb ik al verteld over bodemschimmels die samenleven met planten. 90% van alle planten leeft met schimmels samen. (Dat geldt bijvoorbeeld niet voor de kruisbloemigen en een aantal soorten uit de amarantenfamilie.)
Zo’n samenlevingsvorm van plantenwortels en schimmeldraden wordt mycorrhiza genoemd. De schimmel ontvangt suikers van de plant. Via de schimmeldraden ontvangt de plant voedingsstoffen en water. Zowel de schimmel als de plant heeft er dus baat bij; symbiose noemt men dat. Voor veel planten is deze samenwerking van levensbelang. Want het schimmelnetwerk zorgt er ook voor dat de plant beschermd is tegen uitdroging, ziektes die in de bodem zitten en de opname van (giftige) zware metalen.

Er bestaan verschillende vormen van mycorrhiza. Zo zijn er schimmels waarvan de schimmeldraden zich uitstrekken tot in de wortelcellen. Dergelijke schimmels maken geen paddenstoelen, dus die vind je alleen als je een wortelmonster analyseert.
En dan zijn er schimmels die met hun draden rondom de wortels en tussen de wortelcellen zitten. Dat zijn zogenaamde ectomycorrhiza. Deze maken wel paddenstoelen. 10% van de Nederlandse paddenstoelen (ca. 650 soorten, waaronder de amanieten) zijn ectomycorrhiza-paddenstoelen. Deze vind je vooral bij bomen en struiken. Vliegenzwammen vind je o.a. bij berken, eiken, dennen en sparren.
Via het schimmelnetwerk zijn bomen ook onderling met elkaar verbonden. Zo kunnen volgroeide bomen hun suikers delen met jonge bomen die zelf nog onvoldoende suikers weten aan te maken, bijvoorbeeld omdat ze in de schaduw van grote bomen staan.
Een boom leeft niet met één, maar met tientallen tot honderden verschillende soorten schimmels samen! Elke schimmelsoort heeft daarbij zijn eigen betekenis voor de boom. Aan de hand van DNA-onderzoek kan worden bepaald om welke schimmels het gaat. Hier vind je daar een filmpje over.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘣𝘢𝘴𝘪𝘴𝘤𝘶𝘳𝘴𝘶𝘴 𝘱𝘢𝘥𝘥𝘦𝘯𝘴𝘵𝘰𝘦𝘭𝘦𝘯, 𝘮𝘺𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘦𝘯.𝘯𝘭, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺