Soort van dag 327: leermossen

(23 november 2023)

In de duinen kun je tussen rendiermossen, heidestaartjes en bekermossen nog meer korstmossen tegenkomen, namelijk leermossen (niet te verwarren met levermossen). Deze zijn bladvormig en grijs, bruin of groenachtig van kleur. Er kunnen al dan geen voortplantingsstructuren op voorkomen. Onder andere hieraan kun je verschillende soorten van elkaar onderscheiden.
Bij leermossen gaat het om een symbiose tussen een schimmel en een blauwalg (en dus niet met een groene alg). Blauwalgen zijn geen planten, maar cyanobacteriën. Deze bacteriën zijn tot fotosynthese in staat en daarom dus interessant als samenwerkingspartner voor de schimmel.

Cyanobacteriën zijn berucht, omdat een bepaalde soort in zeer voedselrijk water en bij hoge temperaturen ‘algenbloei’ kan veroorzaken. In water met ‘blauwalg’ kun je beter niet zwemmen omdat je hierdoor huiduitslag kunt krijgen of zelfs vergiftiging kunt oplopen. Ook stinkt het water vaak en treedt er vissterfte op door zuurstoftekort.
Cyanobacteriën van het geslacht Nostoc vormen kolonies en kun je vinden in vijvers, bij bronnetjes en op paden en stenen. Als de kolonie droog is, is het een flinterdun laagje. Wordt het nat, bijvoorbeeld na een regenbui, dan krijg je een groene, geleiachtige massa.
Veel Nostoc-soorten leven in symbiose met planten en schimmels, zoals met kroosvarens en met schimmels in leermossen. Nostoc-bacteriën kunnen vrije stikstof uit de lucht omzetten in oplosbare stikstofverbindingen. Omdat ze zo in hun eigen stikstofbehoefte kunnen voorzien, groeien leermossen sneller dan andere korstmossoorten. Verder ontwikkelen ze bepaalde gifstoffen (neurotoxines) die voorkomen dat de korstmossen gegeten worden.
Op korstmossen, dus ook op leermossen, kunnen schimmelparasieten voorkomen zoals het leermosgalschijfje.

Leermossen komen vooral op de grond voor. Volgens een bericht van Nature Today uit 2018 vestigen zich overigens steeds meer leermossen op bomen, m.n. op wilgen zoals in de Biesbosch. Mogelijk hangt dit samen met de klimaatverandering.
In ons land komen veertien leermossoorten voor waaronder een aantal heel zeldzame. Op de foto rechtsboven zie je soredieus leermos. Op de andere foto’s staat vermoedelijk allemaal groot leermos, maar het kan ook klein leermos zijn. Voor een goede determinatie zou ik ook foto’s van de onderkant moeten hebben.

Het soredieus leermos op de foto is aan het einde van zijn levenscyclus. Het is dan goed te herkennen aan de roodbruine orgaantjes aan het eind van de lobben waarin de schimmelsporen gevormd worden. Verder is dit leermos bruingrijs van kleur en er kunnen (in een eerder stadium) grijze soralen op voorkomen. Soralen zijn plekken waar de schorslaag op de lobben is opengebarsten. Hier worden broedbolletjes (sorediën) gevormd en uitgestoten. Deze bestaan uit schimmeldraden en blauwalgen. Op deze manier kan de soort zich ongeslachtelijk voortplanten.
Dit leermos heeft een andere groeiplaats dan veel andere leermossen. Het groeit niet alleen op de grond, maar ook op stenen. Je vindt deze vrij algemene soort in wegbermen en tuinen en op begraafplaatsen, maar ook in de duinen zoals hier op Ameland. Het is een pionier van natuurontwikkelingsgebieden.

In de duinen kun je groot en klein leermos tegenkomen, ook naast elkaar. De lobben van groot leermos zijn grijs tot bruingrijs van kleur. De randen van de lobben stijgen op en buigen vervolgens weer naar buiten. Vanwege de gelijkenis met hondenoren wordt groot leermos ook wel hondenkorstmos genoemd. De onderkant is witviltig. Je ziet daarop ook witte rhizinen. Met deze ‘worteltjes’ kan het korstmos zich aan een ondergrond hechten.
Klein leermos lijkt erg op groot korstmos, maar bij deze soort hangen de opstijgende lobuiteinden niet af. De rhizinen van klein leermos zijn bruin.
Groot en klein leermos hebben geen soralen zoals soredieus leermos. Ook hebben ze geen andere structuren voor ongeslachtelijke voortplanting. Sporen worden gevormd in de bruin-zwarte toppen van de lobben.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘝𝘦𝘭𝘥𝘨𝘪𝘥𝘴 𝘒𝘰𝘳𝘴𝘵𝘮𝘰𝘴𝘴𝘦𝘯, 𝘣𝘭𝘸𝘨.𝘯𝘭, 𝘷𝘦𝘳𝘴𝘱𝘳𝘦𝘪𝘥𝘪𝘯𝘨𝘴𝘢𝘵𝘭𝘢𝘴.𝘯𝘭, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺