(25 november 2023)
Taxus is één van de drie naaldbomen (coniferen) die van nature in ons land voorkomen. De andere zijn de grove den en de jeneverbes. Deze naaldbomen zijn wintergroen en vallen, samen met hulst en ‘exotische’ groenblijvers, nu extra op tussen de bomen en struiken die hun blad verliezen.
Eigenlijk wel vreemd dat een oorspronkelijk inheemse soort als officiële Nederlandse naam de wetenschappelijk geslachtsnaam heeft. Taxus is afgeleid van het Griekse ‘toxon’ wat ‘boog’ betekent. Van het harde maar buigzame taxushout werden vroeger namelijk o.a. bogen gemaakt. De taxus heeft veel Nederlandse (streek)namen waarvan ijf (en afleidingen daarvan) en venijnboom het bekendst zijn. De plaatsnaam IJhorst is afgeleid van ‘ijf’.
Van taxus is het woord toxisch (giftig) afgeleid. Bijna alle delen van de venijnboom zijn giftig voor mens en dier. Het enige deel van de venijnboom dat niet giftig is, is de rode schijnbes. Het zaad erin overigens weer wel. Vogels die de bessen eten, poepen de pitjes onverteerd uit. Dat moeten wij niet proberen, want enkele zaden kunnen voor ons al dodelijk zijn.
Dieren eten er normaliter niet van, maar toch zijn er vergiftigingsgevallen bekend van paarden en vee. Een klein handje naalden is al dodelijk voor een paard. Er is een kever die op taxus te vinden is: de gegroefde lapsnuitkever of taxuskever. Deze eet van de randen van de naalden en is ook op veel andere planten te vinden. De larve eet van de wortels.
Op warme dagen zou taxus hallucinerende stoffen afgeven. Daarom mede dat de boom zo’n grote rol speelt in Europese mythologieën waar mensen onder een taxus allerlei openbaringen kregen. Yggdrasil, de wereldboom uit de Noorse mythologie, is vermoedelijk geen es, zoals vaak gedacht wordt, maar een taxus. Ook de kerstboom waarvoor we tegenwoordig de spar gebruiken, was oorspronkelijk een taxus.
Zoals zo vaak hebben giftige stoffen uit planten ook een geneeskrachtige werking. Uit verschillende taxussoorten wordt de stof taxol geïsoleerd dat als paclitaxel gebruikt wordt bij chemotherapie.
De taxus kwam vroeger door heel Midden-Europa voor. Nu zijn er alleen nog wat versnipperde natuurlijke standplaatsen over. In ons land is dat het geval bij Winterswijk, Boekelo en in Twente. Voor het verdwijnen van de taxus worden twee oorzaken genoemd. Aan de ene kant een natuurlijke. In Noordwest-Europa verscheen na de laatste IJstijd de taxus eerder dan de beuk en de haagbeuk. Omdat de taxus veel moeizamer kiemt en veel langzamer groeit, werd hij weggeconcurreerd en kon hij alleen nog groeien op plekken waar de andere twee boomsoorten niet kunnen groeien zoals op steenhellingen. De andere oorzaak was de mens. Die hakte bomen om voor het hout en omdat ze als bedreiging werden gezien voor het vee.
Daar staat tegenover dat de mens ook veel taxussen aanplantte. Eerst vooral op begraafplaatsen, later ook in parken en tuinen (op de foto linksboven in arboretum De Dreijen in Wageningen en linksonder een taxusbosje op landgoed Gooilust in ‘s-Graveland). Mensen plantten graag taxus aan omdat hij wintergroen is en omdat je hem in allerlei vormen kunt snoeien. Vogels hebben er vervolgens voor gezorgd dat de taxus in ons land verwilderd voorkomt.
De taxus is eerder een struik dan een boom. Op lage hoogte vertakt hij zich al. De schors is (rood)bruin en afschilferend. Taxussen groeien langzaam maar kunnen honderden jaren oud worden. In Engeland zijn exemplaren bekend die dateren van rond het begin van de jaartelling.
De zachte, donkergroene naalden zijn 2-3 mm breed en staan verspreid langs de twijgen, in een plat vlak. Ze zitten jarenlang aan de boom. Jonge twijgen zijn groen en o.a. daarmee te onderscheiden van de twijgen van sparren.
Taxus is tweehuizig, dus heeft of mannelijke of vrouwelijke bloemen die van februari tot mei bloeien. Op de foto rechtsboven zie je de mannelijke bloemen. Uit de steel van de zaadknop ontwikkelt zich de rode, bekervormige ‘bes’ waarin je het zaadje kunt zien liggen.
Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats. De foto met bessen is van Alexas_Fotos via Pixabay.
𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘰𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘧𝘭𝘰𝘳𝘢, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺
Ineke Bams 