Soort van dag 365: (moderne) mens

(31 december 2023)

In het Nederlandse soortenregister zul je tevergeefs zoeken naar Homo sapiens, de (moderne) mens. Toch is het een zoogdiersoort die in ons land voorkomt en die hier op eigen kracht is gekomen. Bovendien heeft de mens buitengewoon veel invloed op zijn eigen leefomgeving, op die van andere organismen en op de organismen zelf. Daarom mag de mens niet ontbreken als ‘soort van de dag’.

Wikipedia: “Mensen zijn intelligente primaten die gekenmerkt worden door hun rechtopstaande houding en tweevoetige voortbeweging, hun fijne motoriek en gebruik van werktuigen, hun complex taalgebruik en geavanceerde en zeer georganiseerde samenlevingen.” Tot de primaten behoren alle halfapen en apen (inclusief de mens). Van het geslacht Homo is de moderne mens (Homo sapiens) nog de enige bestaande soort.
De oudste mensachtige ontwikkelde zich zo’n 2,5 miljoen jaar geleden in Oost-Afrika. De moderne mens ontstond 300.000 jaar geleden en heeft zich vanuit Afrika over de rest van de wereld verspreid.

Zo’n 15.000 jaar geleden, toen na de laatste IJstijd het klimaat opwarmde, kwam de moderne mens in ons land terecht. Voor die tijd leefden hier al mensen, namelijk neanderthalers. Deze mensensoort was nauw verwant aan de moderne mens en is 40.000 jaar geleden uitgestorven. Overigens niet helemaal, want de moderne mens heeft neanderthalergenen in zijn DNA.
De eerste moderne mensen in ons land waren nomaden die leefden als jager-visser-verzamelaars. Bij Hardinxveld-Giessendam is een jachtkamp van ca. 7.500 jaar geleden opgegraven. Hierin zijn resten gevonden van wild zwijn, bever, otter, grijze zeehond, edelhert, oerrund, zwaan, zeearend, steur, moerasschildpad, tonderzwam, speenkruid (wortelknolletjes), hazelnoten, appels en waternoten.
Zo’n 7.300 jaar geleden vestigden de eerste boeren zich op de vruchtbare lössgronden van Zuid-Limburg. Deze levenswijze was al duizenden jaren eerder in het Nabije Oosten ontstaan en wordt ‘de eerste landbouwrevolutie’ genoemd. Mensen woonden daarbij niet meer in tenten, maar bouwden permanente nederzettingen. Dat had veel gevolgen voor de omgeving. Bos werd gekapt voor hout en om ruimte te maken voor woningen en akkers. Er werden o.a. granen verbouwd en allerlei dieren werden gedomesticeerd zoals koeien, varkens, geiten en schapen. Dat betekende een grote verandering in de relatie tussen mens en natuur, want de mens ging de natuur steeds meer beheersen.
Geleidelijk aan namen de jager-visser-verzamelaars die langs de Nederlandse kustlijn leefden, elementen van het boerenbestaan over: eerst het gebruik van aardewerk, dan het houden van vee en tenslotte de teelt van cultuurgewassen. Het landschap raakte steeds meer ‘ingericht’.

We maken een sprong in de tijd. In de periode 900-1100 werd de basis gelegd voor het landschap zoals wij dat vandaag de dag kennen. In deze periode nam de bevolking toe en was er behoefte aan meer landbouwgrond en hout. Er werden dijken aangelegd, het land werd afgewaterd en het veen ontgonnen. Rond het jaar 900 bestond 30% van het Nederlandse grondgebied uit cultuurland, twee eeuwen later was dat 70%. Met het cultiveren van de wilde natuur verdwenen ook diverse grote dieren uit onze streken zoals de eland en de bruine beer.
In de eeuwen daarna gebeurde nog veel meer wat invloed had op de natuur. Zo werd massaal veen afgegraven voor brandstof en werden de laatste bossen gekapt (rond 1850 bestond Nederland nog maar voor 1% uit bos). In de 19e en 20e eeuw werden productiebossen aangeplant met gebiedsvreemde bomen. Er werd nog meer bedijkt, ingepolderd en drooggemaakt. De Zuiderzee en verschillende zeearmen werden afgesloten.
Grote invloed hadden (en hebben) de industriële revolutie en de tweede landbouwrevolutie. Het gebruik van grondstoffen en fossiele brandstoffen nam toe. Bodems werden ‘verbeterd’ met kunstmest. Door schaalvergroting verdwenen allerlei kleine landschapselementen. Daarnaast werden steden uitgebreid en infrastructuur aangelegd. Al deze ontwikkelingen leid(d)en tot klimaatverandering, vervuiling, vermesting, versnippering, verlies aan leefgebieden voor allerlei planten en dieren, biodiversiteitsverlies, enzovoort.
Ook de bevolking groeide enorm. Rond het jaar 1000 leefden er zo’n tweehonderdduizend mensen in Nederland, rond 1850 drie miljoen en nu zijn het er bijna achttien miljoen. Daarnaast nam ook het aantal landbouwdieren toe. In 2019 telde ons land ruim honderd miljoen kippen, twaalf miljoen varkens en bijna vier miljoen runderen (plus 2,9 miljoen katten en 1,7 miljoen honden).

Door toedoen van de mens kwamen er nieuwe biotopen (levensgemeenschappen) bij zoals akkers en daarmee ook soorten zoals akkeronkruiden en akkervogels. Ook in de steden vinden veel soorten een thuis, bijvoorbeeld slechtvalken, gierzwaluwen, huismussen en muurplanten. Daarnaast werden en worden er bewust en onbewust soorten van elders ingevoerd waarvan sommige zich invasief gedragen. Door de mens verdwenen er ook soorten: soorten waarvan de leefomgeving verdween of vervuild werd of die werden verjaagd en vervolgd. Vooral de laatste decennia neemt het aantal soorten en het aantal organismen enorm af.
Er zijn ook tegenbewegingen. Sinds de jaren ’90 vindt er ‘rewilding’ plaats: de mens doet in bepaalde gebieden een stap terug in het beheer en laat natuurlijke processen weer hun gang gaan, soms geholpen door het uitzetten van verdwenen soorten. Ook wordt er bos aangeplant; in 2021 bestond 11% van het grondgebruik uit bos.

𝗧𝗼𝘁 𝘇𝗼 𝘃𝗲𝗿 𝗲𝗲𝗻 𝘄𝗮𝘁 𝗮𝗳𝘀𝘁𝗮𝗻𝗱𝗲𝗹𝗶𝗷𝗸𝗲 𝗯𝗲𝘀𝗰𝗵𝗼𝘂𝘄𝗶𝗻𝗴 𝘃𝗮𝗻 𝗱𝗲 𝘀𝗼𝗼𝗿𝘁 𝗺𝗲𝗻𝘀. 𝗔𝗹𝘀 𝗺𝗲𝗻𝘀 𝗺𝗮𝗮𝗸 𝗶𝗸 𝗺𝗲 𝘇𝗼𝗿𝗴𝗲𝗻 𝗼𝘃𝗲𝗿 𝗵𝗼𝗲 𝘄𝗶𝗷 𝗼𝗺𝗴𝗮𝗮𝗻 𝗺𝗲𝘁 𝗱𝗲 𝗻𝗮𝘁𝘂𝘂𝗿 𝗲𝗻 𝗼𝗻𝘇𝗲 𝗹𝗲𝗲𝗳𝗼𝗺𝗴𝗲𝘃𝗶𝗻𝗴. 𝗧𝗼𝗰𝗵 𝘄𝗶𝗹 𝗶𝗸 𝗴𝗿𝗮𝗮𝗴 𝗯𝗹𝗶𝗷𝘃𝗲𝗻 𝗴𝗲𝗹𝗼𝘃𝗲𝗻 𝗱𝗮𝘁 𝘄𝗶𝗷, 𝗺𝗲𝗻𝘀𝗲𝗻, 𝗵𝗲𝘁 𝘁𝗶𝗷 𝗸𝘂𝗻𝗻𝗲𝗻 𝗸𝗲𝗿𝗲𝗻. 𝗗𝗮𝘁 𝗯𝗲𝗴𝗶𝗻𝘁 𝗲𝗿𝗺𝗲𝗲 𝗱𝗮𝘁 𝘄𝗲 𝗼𝗻𝘀 𝗲𝗿 𝗯𝗲𝘄𝘂𝘀𝘁 𝘃𝗮𝗻 𝗺𝗼𝗲𝘁𝗲𝗻 𝘇𝗶𝗷𝗻 𝗱𝗮𝘁 𝘄𝗶𝗷𝘇𝗲𝗹𝗳 𝗱𝗲𝗲𝗹 𝘂𝗶𝘁𝗺𝗮𝗸𝗲𝗻 𝘃𝗮𝗻 𝗱𝗲 𝗻𝗮𝘁𝘂𝘂𝗿 𝗲𝗻 𝗱𝗮𝘁 𝘄𝗶𝗷 𝗻𝗶𝗲𝘁 𝘇𝗼𝗻𝗱𝗲𝗿 𝗱𝗶𝗲 𝗻𝗮𝘁𝘂𝘂𝗿 𝗸𝘂𝗻𝗻𝗲𝗻. 𝗗𝗮𝗮𝗿𝗻𝗮𝗮𝘀𝘁 𝗶𝘀 𝗸𝗲𝗻𝗻𝗶𝘀 𝗻𝗼𝗱𝗶𝗴 𝘃𝗮𝗻 𝗱𝗲 𝘀𝗼𝗼𝗿𝘁𝗲𝗻 𝗺𝗲𝘁 𝘄𝗶𝗲 𝘄𝗶𝗷 𝗼𝗻𝘀 𝗹𝗮𝗻𝗱 𝗲𝗻 𝗱𝗲 𝗮𝗮𝗿𝗱𝗲 𝗱𝗲𝗹𝗲𝗻: 𝘄𝗶𝗲 𝘇𝗶𝗷𝗻 𝘇𝗲, 𝘄𝗮𝘁 𝗵𝗲𝗯𝗯𝗲𝗻 𝘇𝗲 𝗻𝗼𝗱𝗶𝗴, 𝘃𝗮𝗻 𝘄𝗶𝗲 𝘇𝗶𝗷𝗻 𝘇𝗲 𝗮𝗳𝗵𝗮𝗻𝗸𝗲𝗹𝗶𝗷𝗸, 𝘄𝗮𝘁 𝗱𝗼𝗲𝗻 𝘇𝗲, 𝘄𝗮𝘁 𝘇𝗶𝗷𝗻 𝗯𝗲𝗱𝗿𝗲𝗶𝗴𝗶𝗻𝗴𝗲𝗻, 𝗲𝗻𝘇𝗼𝘃𝗼𝗼𝗿𝘁. 𝗛𝗼𝗽𝗲𝗹𝗶𝗷𝗸 𝗵𝗲𝗯 𝗶𝗸 𝗱𝗮𝗮𝗿 𝗵𝗲𝘁 𝗮𝗳𝗴𝗲𝗹𝗼𝗽𝗲𝗻 𝗷𝗮𝗮𝗿 𝗲𝗲𝗻 𝗸𝗹𝗲𝗶𝗻𝗲 𝗯𝗶𝗷𝗱𝗿𝗮𝗴𝗲 𝗮𝗮𝗻 𝗸𝘂𝗻𝗻𝗲𝗻 𝗹𝗲𝘃𝗲𝗿𝗲𝗻.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘤𝘢𝘯𝘰𝘯𝘷𝘢𝘯𝘯𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥.𝘯𝘭, 𝘨𝘦𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘦𝘷𝘢𝘯𝘯𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥.𝘯𝘭, 𝘸𝘦𝘵𝘦𝘯𝘴𝘤𝘩𝘢𝘱.𝘯𝘶, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘢𝘭𝘪𝘴 (𝘮𝘶𝘴𝘦𝘶𝘮 𝘦𝘯 𝘸𝘦𝘣𝘴𝘪𝘵𝘦), 𝘙𝘪𝘫𝘬𝘴𝘮𝘶𝘴𝘦𝘶𝘮 𝘷𝘢𝘯 𝘖𝘶𝘥𝘩𝘦𝘥𝘦𝘯 (𝘮𝘶𝘴𝘦𝘶𝘮 𝘦𝘯 𝘸𝘦𝘣𝘴𝘪𝘵𝘦), 𝘤𝘭𝘰.𝘯𝘭