Soort van dag 340: struikvormige korstmossen

(6 december 2023)

Op allerlei soorten bomen kun je plukjes struikvormige korstmossen aantreffen. Zeker in de winter vallen ze op omdat dan het blad aan de bomen ontbreekt. Korstmossen zijn een samenlevingsvorm van een schimmel en een (blauw)alg en hebben niets met mossen te maken. Ook die kun je trouwens op bomen tegenkomen.
Bij de takmossen zijn de ‘takken’ afgeplat (bandvormig) en de uiteinden van de takken spits. Bij de geweimossen zijn de ‘takken’ eveneens afgeplat, maar zijn de uiteinden stomp. Ook op de grond kun je struikvormige korstmossen tegenkomen zoals rendiermossen. Een bijzondere vorm van struikvormige korstmossen op bomen zijn de baardmossen. De takken hiervan zijn rond en kunnen 10-20 cm lang worden. In Nederland komt maar een beperkt aantal baardmossoorten voor die zeldzaam tot zeer zeldzaam zijn.

Struikvormige korstmossen op bomen zijn epifyten. Dat wil zeggen dat ze op een ander organisme (in dit geval: bomen en struiken) leven zonder daar voedingsstoffen aan te onttrekken. Ze stellen daarbij wel eisen aan de ondergrond wat betreft zuurgraad en voedselrijkdom. Verder spelen vochtigheid en licht een rol.
De schors van de bomen waarop struikvormige korstmossen leven, moet zuur of neutraal zijn (dus niet basisch). Bomen met een zure schors zijn bijvoorbeeld eik, beuk, berk en els. Bomen met een neutrale (tot licht basische) schors zijn wilg, es, linde, iep, populier en esdoorn.
Korstmossen die op zure ondergronden leven, zijn erg gevoelig voor luchtvervuiling. Tot in de jaren ’80 was vooral de uitstoot van zwaveldioxide het probleem. Sinds in de industrie rookgasfilters worden toegepast, gaat het stukken beter met de korstmossen. Toch zijn er lokaal gebieden waar nauwelijks struikvormige korstmossen te vinden zijn. En dat heeft te maken met de uitstoot van ammoniak door de intensieve veehouderij. Ammoniak verhoogt namelijk de pH van de boomschors (deze wordt dus minder zuur) en daardoor verdwijnen de hiervoor gevoelige korstmossoorten. Bovendien wordt de schors voedselrijker en ook dat heeft effect. Je ziet dan stikstofminnende soorten zoals bijvoorbeeld groot dooiermos.
Omdat korstmossen vrij snel reageren op veranderingen van de ondergrond, zijn ze bruikbaar als meetinstrument voor luchtverontreiniging. Al sinds 1988 is er op de zandgronden van ons land een meetnet voor korstmossen. Op bijna 70.000 bomen worden om de vijf à tien jaar de korstmossen geïnventariseerd. Hieruit blijkt dat de Utrechtse Heuvelrug, de Veluwe en Drenthe de schoonste gebieden zijn wat betreft vervuiling door bemesting. Het noorden van Nederland is relatief schoner dan het zuiden.

In de collage zie je drie vrij algemeen voorkomende struikvormige korstmossen. Bovenaan twee foto’s van melig takmos. Deze soort komt voor op bomen met een zure of een neutrale schors. We vinden het sinds kort ook in onze tuin op de appelbomen. De ‘takken’ van dit korstmos zijn plat, smal en aan boven- en onderkant gelig grijsgroen. Dit korstmos vormt broedbolletjes voor ongeslachtelijke voortplanting (zie uitleg bij de leermossen). In ons land komen op melig takmos geen bekervormige vruchtlichamen voor die voor geslachtelijke voortplanting van de schimmel zorgen.
Op de foto rechtsonder zie je trompettakmos op de begraafplaats van Nes op Ameland. Jong lijkt dit korstmos wel wat op andere takmossen maar als het ouder wordt, zijn de takken wat opgeblazen en zie je de bekervormige vruchtlichamen. Trompettakmos vormt geen broedbolletjes. Deze soort vind je vooral in de noordwestelijke helft van ons land.
Op de foto linksonder zie je eikenmos (ook wel gewoon geweimos genoemd). De uiteinden van de ‘takken’ zijn stomp. De onderkant is witgrijs, de bovenkant grijsgroen. Deze soort vind je vooral op eiken (zure schors) zoals hier in de duinen bij Wassenaar. Je vindt het ook op rottend hout en op stenen, bijvoorbeeld op daken. Deze soort vormt broedbolletjes en heeft geen vruchtlichamen.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘝𝘦𝘭𝘥𝘨𝘪𝘥𝘴 𝘒𝘰𝘳𝘴𝘵𝘮𝘰𝘴𝘴𝘦𝘯 (2004), 𝘣𝘭𝘸𝘨.𝘯𝘭, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢