Auteur: Ineke Bams

(16 januari 2023)

Bij de Eindejaars Plantenjacht 2022-2023 stond hij op nummer 2: de paarse dovenetel. Een makkelijk herkenbare plant, zeker in dit jaargetijde.

Dovenetels horen tot de lipbloemenfamilie. Leden van deze familie hebben allemaal een vierkante stengel, de bladeren staan kruisgewijs tegenover elkaar en de bloemen zijn tweezijdig symmetrisch. De familie dankt haar naam aan de vorm van de kroonbladeren, die samengegroeid zijn tot een bovenlip (helm) en een onderlip. De helm beschermt de meeldraden. De bloemen staan bij elkaar in een zogenaamde schijnkrans.

Het zijn bijna allemaal aromatische planten (al ruikt de een lekkerder dan de andere; ook paarse dovenetel heeft een kenmerkende geur). Veel van onze keukenkruiden horen tot deze familie: tijm, rozemarijn, salie, munt en oregano.

Lipbloemigen worden bestoven door m.n. hommels en wilde bijen. Er zijn nog veel meer soorten insecten die je op lipbloemigen kunt vinden.

Het komende jaar zullen zeker nog meer lipbloemigen de revue passeren.

Bekijk eens een bloemetje van een paarse dovenetel met een loep. Je ziet dan dat ze niet zomaar paars zijn, maar eerder lila of roze met allerlei vlekjes erop. De vlekjes op de onderlip noem je ‘honingmerk’: ze wijzen de bezoekers de weg naar nectar en stuifmeel. De bladeren kunnen paars aangelopen zijn, dus dan doet de paarse dovenetel zijn naam helemaal eer aan.

De bladeren van dovenetels lijken wel wat op die van brandnetels, maar ze zijn ‘doof’: ze hebben geen brandharen.

De paarse dovenetel is van belang voor de eerste hommels. De hommelkoninginnen die vanaf februari uit hun winterslaap komen, bezoeken o.a. de paarse dovenetel om nectar en stuifmeel te halen. Dus staat deze plant in je tuin, laat hem staan!

Sommige bloemen blijven gesloten; er is dan sprake van zelfbestuiving.

Er zijn overigens nog meer eenjarige dovenetelsoorten met paarse bloemen. Een soort met meer ingesneden blad is de 𝘪𝘯𝘨𝘦𝘴𝘯𝘦𝘥𝘦𝘯 𝘥𝘰𝘷𝘦𝘯𝘦𝘵𝘦𝘭. 𝘏𝘰𝘦𝘯𝘥𝘦𝘳𝘣𝘦𝘦𝘵 lijkt veel op paarse dovenetel, maar de bovenste bladeren zijn stengelomvattend en de bovenste bloemetjes steken boven de plant uit. 𝘉𝘳𝘦𝘥𝘦 𝘥𝘰𝘷𝘦𝘯𝘦𝘵𝘦𝘭 is zeldzaam en staat wat betreft kenmerken tussen paarse dovenetel en hoenderbeet in. Al deze soorten komen op dezelfde plekken voor: vochtige, voedselrijke omgewerkte grond (akkers, omgewerkte bermen) en als stoepplantje.

Verder heeft de 𝘨𝘦𝘷𝘭𝘦𝘬𝘵𝘦 𝘥𝘰𝘷𝘦𝘯𝘦𝘵𝘦𝘭 paarse bloemen. Dit is een grotere, overblijvende plant met al dan niet gevlekt blad. In het wild komt deze plant in Zuid-Limburg en in het oosten van het land voor. Deze wordt ook als tuinplant aangeplant en kan verwilderen. Dan is deze vaak te herkennen aan de witte middenstreep op het blad. In onze tuin staat deze nu ook te bloeien.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘖𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘍𝘭𝘰𝘳𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺

(15 januari 2023)

Aalscholvers horen bij ons waterrijke land. Je ziet ze zowel bij zout als zout als zoet water.

Op het eerste gezicht lijken het zwarte vogels. Maar als je goed kijkt, zie je de prachtige kleurschakeringen van het verenkleed. In deze tijd van het jaar is de aalscholver op zijn mooist, want het broedseizoen is voor deze vogel in december al begonnen (en gaat door tot in juni). Aalscholvers hebben nu een oranje vlek bij de snavel en witte veren op hun kop en dij. (De grote foto’s zijn van mei; daarom zie je daarop geen witte veren meer.)

Aalscholvers zijn 80-100 cm groot en hebben een gehaakte snavel. Ze vangen vis door te duiken. Ze hebben geen waterdicht verenkleed zoals andere watervogels. Dat heeft als voordeel dat ze diep en lang kunnen duiken. Na het duiken zitten ze met uitgespreide veren op een paaltje om te drogen.

Bij het vangen van vis werken ze soms ook samen: ze drijven met elkaar de vis op totdat die geen kant meer op kan. Ook reigers profiteren daarvan.

Aalscholvers broeden in kolonies. Nederland telt er ongeveer zestig. Het aantal broedparen varieert van 20.000 tot 25.000. Ze broeden vooral in bomen. Omdat ze de boel onderschijten, gaan de bomen dood. Je ogen, neus en oren laten je wel weten wanneer je in de buurt van zo’n kolonie bent.

Ze eten allerlei soorten vis, wat er maar voorhanden is. De naam suggereert dat ze vooral ‘aal’ (paling) eten, maar de paling is inmiddels een ernstig bedreigde vissoort in Nederland en dat komt niet door de aalscholver.

Aalscholvers worden nog steeds als concurrenten gezien voor beroeps- en sportvissers, met vragen tot in het Europees Parlement aan toe. Toch wordt minstens 70 % van de vis op hun menu helemaal niet door mensen geconsumeerd.

Een vissoort die ze o.a. eten is brasem. Deze vis eet veel watervlooien. Watervlooien eten weer algen. Doordat de aalscholver brasem eet, draagt hij er indirect aan bij dat de binnenwateren niet verstikken door algengroei.

Tot aan de jaren ´70 ging het slecht met de aalscholverstand in Nederland door milieuvervuiling en verlies van leefgebied (inpolderen van het IJsselmeergebied). Daarna nam het aantal broedparen van deze beschermde en prachtige vogelsoort gelukkig weer toe.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘷𝘰𝘨𝘦𝘭𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨.𝘯𝘭, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺

(14 januari 2023)

Pissebedden: wie kent ze niet. Ook in de winter kun je ze vinden onder een bloempot of een stapel bladeren. Maar wist je dat er in Nederland wel 39 soorten landpissebedden voorkomen? Sommige soorten komen werkelijk overal voor, tot op de balkons van hoge flats. Andere soorten zijn zeldzaam en gebonden aan een bepaald gebied.

In de collage staan vier algemeen voorkomende soorten. Bovenaan staan door elkaar de kelderpissebed en de ruwe pissebed. Linksonder de mospissebed en rechtsonder een oprolpissebed. Voor de determinatie let je o.a. op lichaamsvorm, staartvorm en op vlekken op de bovenkant of rand.

𝘒𝘦𝘭𝘥𝘦𝘳𝘱𝘪𝘴𝘴𝘦𝘣𝘦𝘥: breed met een gevlekte rug en een lichte buitenrand met daarin een randje van bruine vlekjes

𝘙𝘶𝘸𝘦 𝘱𝘪𝘴𝘴𝘦𝘣𝘦𝘥: slank, matgrijs, met ruw oppervlak

𝘔𝘰𝘴𝘱𝘪𝘴𝘴𝘦𝘣𝘦𝘥: glanzend, donkere kop met donkere rugstreep, achterkant (‘staart’) ingeknepen/versmald (deze zag ik in december ’s nachts rondlopen op de appelbomen in de tuin toen ik op zoek was naar de wintervlinder)

𝘖𝘱𝘳𝘰𝘭𝘱𝘪𝘴𝘴𝘦𝘣𝘦𝘥: daar zijn verschillende soorten van die zich bij gevaar oprollen

Blauwe of paarse pissebedden kun je ook tegenkomen. Dat is geen aparte soort, maar deze dieren zijn besmet met het iridovirus en gaan helaas snel dood.

Pissebedden zijn schaaldieren, dus familie van de kreeften, krabben en garnalen. Oorspronkelijk komen ze in zee voor, maar sommige soorten hebben zich aangepast aan zoetwater. En een kleine groep zijn landdieren geworden. Wel hebben ze nog hun kieuwen: die zitten aan de achteronderzijde. Deze moeten altijd vochtig blijven, anders gaat de pissebed dood. Het lijf bestaat uit verschillende segmenten met zeven paar poten.

De vrouwtjes dragen de eitjes en de jongen (nimfen) een tijdje met zich mee in een zogenaamde broedzak. Pissebedden worden meestal in groepen aangetroffen. Zo verdampen ze minder water per pissebed.

Pissebedden zijn opruimers: ze eten plantaardig materiaal, zoals rottend hout en bladeren. Ze eten ook wel eitjes en jongen van mieren en spinnen. De pissebed staat bij veel dieren op het menu: insecten, spinnen, amfibieën en vogels. Er zijn ook ‘wildplukkers’ die wel eens een pissebed opeten; ze zouden naar kreeft smaken.

Waarom ze eigenlijk pissebed heten? Ze verspreiden een geur die naar urine ruikt. Ze kunnen niet plassen maar stoten ammoniak uit via hun schild. Als je gemalen pissebedden tussen de lakens strooit, zou dat helpen tegen bedplassen.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘣𝘰𝘥𝘦𝘮𝘥𝘪𝘦𝘳𝘦𝘯𝘥𝘢𝘨𝘦𝘯.𝘯𝘭/𝘱𝘪𝘴𝘴𝘦𝘣𝘦𝘥, 𝘦𝘪𝘴-𝘯𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥.𝘯𝘭

(13 januari 2023)

Een varen die in de winter opvalt, is de eikvaren. Deze lage bodembedekkende varen is groenblijvend. Je vindt ze op zandgronden, bijvoorbeeld in de duinen. Vaak aan de noordkant of waar een beetje schaduw is. Ook groeien ze in knotwilgen en op bemoste boomstammen, oude muurtjes en houtwallen. Ze groeien ook wel aan de voet van eiken; vandaar de naam. In Amsterdam zijn ze binnen de grachtengordel ook op iepen gevonden.

Varens heb ik altijd fascinerend gevonden. Deze planten waren er al ver voor de bloemplanten en ook voor de dinosaurussen. Steenkool bestaat o.a. uit afgestorven varens. Soms vind je er nog afdrukken van bladeren in terug.

Algen, mossen, wolfsklauwen, paardenstaarten en varens zijn allemaal sporenplanten. Varens onderscheiden zich doordat ze echte bladeren vormen. Ik vind ze niet altijd makkelijk om op naam te brengen. Maar de eikvaren is goed te herkennen. In Nederland komen overigens twee soorten voor: de gewone en de brede. Die zijn dan wel weer moeilijk uit elkaar te houden. In het algemeen komt de gewone op kalkarme grond voor en de brede op kalkhoudende grond.

Eikvarens hebben een kruipende wortelstok. Uit de knopen op de wortelstok ontstaan de bladeren. Deze donkergroene bladeren zijn relatief klein en stevig en hebben een visgraatvorm. Op de achterkant van de bladeren kun je vanaf juli de sporenhoopjes zien zitten. Als ze rijp zijn, zijn ze roestbruin van kleur. Bij andere varensoorten zit er vaak een dekvliesje over het sporenhoopje. Dat ontbreekt bij eikvarens.
De voortplanting van sporenplanten is anders dan van bloemplanten. Uit een varenspore groeit een groen hartvormig blaadje, een voorkiem. Op de voorkiem ontwikkelen zich orgaantjes waarin eitjes en spermatozoïden worden gevormd. Onder gunstige (vochtige) omstandigheden bewegen die spermatozoïden zich naar de eicellen toe. En dan vindt de bevruchting plaats. Uit een bevruchte eicel groeit vervolgens de varenplant.

Wereldwijd kent de eikvarenfamilie meer dan duizend soorten. De meeste hiervan zijn in de tropen te vinden zoals bijvoorbeeld de hertshoornvaren, een bekende kamerplant.
De wortelstok schijnt zoet te smaken (‘engelzoet’) en wordt wel aan geneesmiddelen en nougat toegevoegd. Volgens een legende groeide deze varen uit een rotsspleet waarin Maria enkele druppels melk uit haar borst had verloren.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘰𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘍𝘭𝘰𝘳𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺

(12 januari 2023)

De winter is bij uitstek de tijd om ganzen te kijken. Ze komen in november in grote getalen vanuit het hoge noorden naar ons land om te overwinteren. Het gaat hierbij vooral om grauwe ganzen, kolganzen en brandganzen (over deze een andere keer). De grauwe gans kun je overigens het hele jaar in Nederland tegenkomen. In de winter komen daar nog Scandinavische soortgenoten bij.

Je vindt de ganzen op plekken met veel water. Water betekent veiligheid. ’s Nachts zijn ze dan ook op het water te vinden of op door water omgeven plekken. Overdag gaan ze op zoek naar eten. Grauwe ganzen zijn gek op (eiwitrijk) gras. Boeren zien ze daarom liever gaan dan komen.

De grauwe gans en de kolgans zijn bruingrijze ganzen van het geslacht Anser. Ook de rietganzen vallen hieronder, maar die zie je minder vaak. De grauwe gans is van deze soorten het grootst. Zijn snavel en poten zijn oranjeroze; de snavel wordt wel vergeleken met een winterpeen. Een volwassen kolgans herken je aan de witte vlek bij de snavel en de grijze strepen (vegen) op de buik (de gans rechtsonder). Rietganzen hebben zwart op hun oranje snavel.

Al deze ganzen vliegen in V-vorm. Je kunt ze dan herkennen aan het geluid. Grauwe ganzen maken hierbij een schor gakkend geluid. Kolganzen gakken vrolijker, jubelend.

Er broeden zo’n 150.000 paren grauwe gans in Nederland. Enkele decennia geleden deden ze dat nog nauwelijks. Er waren toen ook veel minder overzomerende ganzen. Ik kan me herinneren dat ik het bijzonder vond om zo’n twintig jaar geleden in de zomer grauwe ganzen bij de Botshol te zien. Nu zitten ze het jaarrond achter ons huis in de wei.

Natuurbeheerders zijn niet altijd en overal blij met de toename van het aantal grauwe ganzen. Het gras dat de ganzen op boerenland eten, poepen ze namelijk uit in hun rustgebieden die vaak natuurterreinen zijn. Zo kan het water daar te voedselrijk worden voor kwetsbare planten en dieren. Misschien moet de vos, de natuurlijke vijand van de gans, meer ruimte krijgen…

Er valt nog veel meer te vertellen. Bijvoorbeeld dat de grauwe gans ervoor zorgt dat de Oostvaardersplassen open blijven. Andere vogelsoorten profiteren hier weer van. Soms zie je ook witte ganzen. Dat zijn boerenganzen, een gedomesticeerde vorm van de grauwe gans. Ze kunnen met wilde ganzen kruisen en dan krijg je ‘soepganzen’ zoals op de collage midden rechts. (Maar ik denk dat de grauwe gans onderin ook niet helemaal zuiver is.)

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.
𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘷𝘰𝘨𝘦𝘭𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨.𝘯𝘭, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺, 𝘴𝘰𝘷𝘰𝘯.𝘯𝘭

(11 januari 2023)

Straatgras behoort samen met klein kruiskruid (soort van dag 1) en vogelmuur (soort van dag 9) tot de akkerplanten (‘onkruiden’) die je het jaar rond bloeiend kunt vinden. Alle drie leven ze kort en er komen in een jaar meerdere generaties voor. Een polletje straatgras leeft maar enkele weken (bij overwinteren langer). Je vindt het tussen de stoeptegels, op braakliggende grond, kale plekken in een grasmat en op onverharde paden. Bij de Eindejaars Plantenjacht 2022 van winterbloeiers staat straatgras op nummer drie.

Straatgras hoort tot de zogenaamde beemdgrassen. Wereldwijd komen van dit geslacht honderden soorten voor, in Nederland negen.

Straatgras is voortgekomen uit een kruising van twee andere beemdgrassen. De kruising bleek zo succesvol te zijn, dat het is uitgegroeid tot een plant met een wereldwijde verspreiding.

Met een voorzetlens op m’n mobiele telefoon en een USB-microscoop heb ik wat detailfoto’s gemaakt. Zo kun je heel goed het (melkwitte) tongetje zien (rechtsboven). De plooien in het blad (midden boven) komen door de hoge groeisnelheid: de bladschijf is bij het groeien bekneld geraakt.

De bloeiwijze wordt ‘pluim’ genoemd. De bloemetjes staan in groepjes (aartjes) van drie tot tien bij elkaar. De bloemen zijn klein en de lengte van het aartje ook (minder dan een halve centimeter). Zoals alle grassen is straatgras een windbestuiver. En net zoals alle grassen heeft straatgras een graanvrucht (midden onder).

Vee schijnt liever geen straatgras te eten. Koeien en paarden worden er winderig van. De zaden worden wel gegeten, bijvoorbeeld door mussen. Uiteraard vinden allerlei kleine beestjes een schuilplekje tussen en onder het gras. Grassen kunnen oranje verkleuren: dat zijn bepaalde roestzwammen (linksonder).

Zoals elke soort heeft ook het straatgras zijn ecologische waarde al zien veel mensen het liever niet in hun wei, grasmat, voetbalveld of gazon.

Voor wie nog meer wil weten over straatgras (bijvoorbeeld over zijn chemische aspecten):

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘖𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘍𝘭𝘰𝘳𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺

𝗦𝗢𝗢𝗥𝗧 𝗩𝗔𝗡 𝗗𝗔𝗚 𝟭𝟬: 𝙝𝙖𝙖𝙨

Waar wij wonen, langs de Kromme Mijdrecht in het Groene Hart, zien we ze vaak in de wei: hazen. Soms liggen ze aangereden langs de weg en zijn dan voer voor eksters en andere kraaiachtigen. Dat gebeurt vooral als de hormonen door het hazenlijf gieren.
De paartijd (rammeltijd) is van januari tot september, met een piek tussen februari en april. Dan zien we deze nachtdieren ook overdag door de wei rennen. Mannetjes (rammelaars) zijn agressief naar elkaar toe. Ze kickboksen, bijten en trekken plukken haar uit elkaars vacht. Ze achtervolgen elkaar, springen in de lucht en kunnen zelfs dodelijke trappen uitdelen. Zie bijvoorbeeld dit filmpje.
Zes weken na de paring worden de jongen (pulsterlingen) geboren. Een haas heeft één tot drie worpen per jaar. Van de elf jongen die een moer per jaar krijgt, blijven er maar gemiddeld drie leven.
Hazen zijn nestvlieders: een paar uur na de worp kunnen de kleintjes al lopen. De moeders gaan alleen naar de jongen om ze te zogen. Hazen worden geurloos geboren om roofdieren op afstand te houden.

Hazen lijken wel wat op konijnen, maar zijn duidelijk groter. Ze hebben langere oren met zwarte uiteinden (‘lepels’) en sowieso zijn alle ledematen forser. Een groot verschil is verder dat konijnen holen maken. Hazen niet. Die hebben een leger: een ondiep kuiltje in het gras of onder begroeiing. Hier liggen ze overdag in.
Bij gevaar drukken hazen zich tegen de grond. Komt het gevaar te dichtbij, dan kiezen ze het hazenpad. Ze rennen ineens weg, al zigzaggend, waarbij ze snelheden van 65 km/uur kunnen halen! Hazen kunnen sprongen van meer dan één meter maken. Ik heb ze wel over sloten zien springen, of erin. Gelukkig kunnen ze goed zwemmen.

Hazen zijn cultuurvolgers: ze kwamen eerst alleen op de steppen van Midden- en Oost-Europa voor. Daarvandaan hebben ze de mens gevolgd bij de opkomst van de landbouw.
De moderne landbouw vormt een bedreiging voor de soort. Zeker op percelen waar vaak gemaaid wordt. Er zijn minder dekkingsmogelijkheden dan vroeger. En het voedselaanbod (overwegend Engels raaigras) is te eenzijdig voor een haas. Omdat hazen schade kunnen aanbrengen aan landbouwgewassen, mogen ze bejaagd worden. Andere gevaren zijn: ziektes, predatoren (vossen, buizerds, katten) en verkeer. Hazen zijn sinds 1950 in aantal met meer dan vijftig procent afgenomen en staan daarom op de Rode Lijst Zoogdieren.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘻𝘰𝘰𝘨𝘥𝘪𝘦𝘳𝘷𝘦𝘳𝘦𝘯𝘪𝘨𝘪𝘯𝘨.𝘯𝘭, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺

(9 januari 2023)

Vogelmuur is een zeer algemeen voorkomende plant met kleine witte bloemetjes. Je kunt hem nu bloeiend tegenkomen (in de Eindejaars Plantenjacht 2022 staat deze plant op nummer drie).

Bij ons staat vogelmuur vooral in de moestuin. Het is een soort die voorkomt op opengewoelde, voedselrijke, vochtige grond. Daarom zie je ze veel in tuinen en plantsoenen op plekken zonder bodembedekkers en waar geschoffeld wordt. Ideale omstandigheden voor de zaden om te ontkiemen. Vervolgens bedekken ze met hele plakkaten de kale grond. Daarom vinden veel mensen vogelmuur ‘onkruid’.

Vogelmuur is een soort uit de anjerfamilie. Dat zie je aan de doosvrucht en de vijftallige bloemen (vijf kroonblaadjes en vijf kelkblaadjes). Bij vogelmuur zijn de kroonblaadjes ingesneden en zo lijken het er tien. De jonge helmknoppen (onderdeel van de meeldraden) zijn paars. De slappe stengels zijn rond met één rij haren. Daarmee onderscheidt het zich van andere soorten die erop lijken. Als je een stengel uit elkaar trekt, zie je de vaatbundels die door de stengel lopen.

Vogelmuur kun je het hele jaar tegenkomen. De plant is eenjarig en in een jaar komen er meerdere generaties voor.

Vogels zijn gek op de plant en de oliehoudende zaden; daarom ook 𝘷𝘰𝘨𝘦𝘭muur. Als ik vogelmuur uit de moestuin verwijder, gaat het naar de kippen. Of we eten het zelf op, want het is gezond met veel vitamine A en C en magnesium. Je moet er ook weer niet te veel van eten vanwege de saponinen en het oxaalzuur. Je kunt vogelmuur als salade eten of in een stamppot doen, maar ik vind de stengels wat draderig. Op internet staan recepten voor smoothies met vogelmuur.

Niet alleen vogels (en mensen) eten vogelmuur: ook bladluizen, een bepaalde galmug en de anjersnuittor eten van de plant. Er zijn bijen die voor de bestuiving zorgen (honingbij en gewone geurgroefbij), maar de plant kan ook zichzelf bestuiven. Wel zo handig in de winter.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺, 𝘧𝘭𝘰𝘳𝘢𝘷𝘢𝘯𝘯𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥.𝘯𝘭, 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘰𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘍𝘭𝘰𝘳𝘢

(8 januari 2023)

De koolmees is een van de meest bekende tuinvogels. Bij de Nationale Tuinvogeltelling staat de koolmees vanaf het begin op nummer 2 (de huismus op nummer 1).

Koolmezen eten zaden, vruchten en insecten. Ze komen voor in bossen, parken en tuinen. Het zijn standvogels, dat wil zeggen: ze overwinteren in de buurt van hun broedgebied. In strenge winters komen grote aantallen koolmezen uit Scandinavië en Oost-Europa naar ons land om te overwinteren.

In de winter eten ze graag van vetbollen, pinda’s en zaden die de mensen aanbieden. Vandaag kon ik een mooie fotoshoot maken van een koolmees die zich te goed deed aan zaden in ons raamvoederhuisje. (Erg handig zo’n voederhuisje: als er een vogel in zit, rammelt het tegen het raam en weten wij dat er wat te zien valt.)

In het laatste weekend van januari is het weer Nationale Tuinvogeltelling. Om gegarandeerd te zijn van vogels kun je ze nu al bijvoederen. Dan zijn ze daaraan gewend geraakt.

Koolmezen zijn makkelijk te herkennen. Het meest opvallende zijn de gele borst met zwarte middenstreep en de glanzend zwarte kop met een grote witte wang. De zwarte middenstreep op de buik en borst is bij mannetjes breder dan bij vrouwtjes. De koolmees is een van de eerste vogels die in de winter alweer begint met zingen. ‘Roepen’ doen ze het hele jaar door. Hier kun je hun geluid horen.

Ze broeden vanaf april (400.000-700.000 broedparen). Het zijn holenbroeders en maken dankbaar gebruik van nestkasten. De jongen krijgen rupsjes te eten, o.a. van de kleine wintervlinder, de eikenprocessierups en de buxusmot.

Er wordt al lang veel onderzoek naar koolmezen gedaan. Bijvoorbeeld naar gedrag, gevolgen van klimaatverandering en effect van stikstofdepositie. Zo is gebleken dat door verzuring (door te veel ammoniak) er op de Veluwe te weinig calcium in het voedselaanbod voor koolmezen zit. Daardoor zijn de eierschalen te dun en kunnen kuikens al in het nest hun pootjes breken.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺, 𝘷𝘰𝘨𝘦𝘭𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨.𝘯𝘭

(7 januari 2023)

Een paddenstoelensoort die je het hele jaar door bij vochtig weer kunt zien, is echt judasoor. Je vind deze paddenstoelen op dode en afstervende takken van struiken, m.n. op vlier. Omdat er geen bladeren aan de struiken zitten, vallen ze nu extra op. Het is een (zeer) algemeen voorkomende soort, dus je kunt hem bijna niet missen.
In Nederland komen zo’n 8.500 soorten paddenstoelen (beter gezegd: zwammen) voor. Veel daarvan zijn nog niet eens beschreven. Het valt dus niet mee om elke gevonden paddenstoel op naam te brengen. Gelukkig is echt judasoor onmiskenbaar en makkelijk te herkennen.
De paddenstoel wordt zes tot acht centimeter groot en is oorvormig, met de opening naar onder. Hij voelt zelfs aan als een echt oor (kraakbeenachtig). Onder gunstige (= vochtige) omstandigheden is de paddenstoel roodbruin en fluwelig. Bij droogte krimpt de paddenstoel en wordt hij donker van kleur en hard.
Op vlieren is echt judasoor een zwakteparasiet: de schimmel dringt een levende struik binnen die al verzwakt is. Op dood loofhout is het een saprofiet (een opruimer).

De paddenstoel is genoemd naar de Bijbelse figuur Judas Iskariot die zich aan een vlier zou hebben opgehangen nadat hij Jezus verraden had.

Ik heb het zelf nog niet geprobeerd, maar jonge judasoren zijn eetbaar. Erg veel smaak schijnt er niet aan te zitten, maar het zou vooral om ‘het mondgevoel’ gaan. Op internet vind je verschillende recepten en adressen waar je ze kunt kopen.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺, 𝘸𝘪𝘭𝘥𝘱𝘭𝘶𝘬𝘬𝘦𝘯.𝘯𝘭/𝘫𝘶𝘥𝘢𝘴𝘰𝘳𝘦𝘯/