Auteur: Ineke Bams

(6 april 2023)

Na de mestkever op dag 92 nu aandacht voor de strontvlieg; een vieze naam voor een mooie vliegensoort die je van april tot oktober kunt zien vliegen. In februari zag ik overigens al exemplaren op de winterakonieten. Anders dan de naam doet vermoeden eten ze geen mest. Volwassen strontvliegen leven overwegend van nectar. Ook vangen ze wel eens een ander insect die ze met hun zuigsnuit leegzuigen.

Toch hebben ze koeienvlaaien nodig en wel voor hun nageslacht. Zodra er ergens een verse koeienvlaai is, zie je de mannetjes daar rondhangen, wachtend op vrouwtjes om mee te paren. Soms zijn ze er al voor de vlaai de grond heeft geraakt. Het vrouwtje zet vervolgens de eitjes af op die koeienvlaai. De eitjes hebben uitsteeksels, een soort vleugeltjes. Dat is om ervoor te zorgen dat de eitjes niet in de mest wegzakken en zo verstikken. De maden die vervolgens uit die eitjes komen, eten ook geen mest, maar leven van larven van andere insecten die wel mest eten.

Mannetjes strontvlieg vallen het meest op. Ze zijn goudblond en daarom wordt de soort ook wel gele strontvlieg genoemd. Vrouwtjes zijn grijzer en minder talrijk aanwezig dan mannetjes. De facetogen van mannetjes zijn groter dan die van vrouwtjes. Tussen de facetogen staan twee rechtopstaande korte, zwarte voelsprieten. Die voelsprieten bevatten tast- en geurzintuigen. Net zoals alle vliegen, hebben strontvliegen twee vleugels. Als ze stil zitten, zijn die twee vleugels zo over elkaar heen gevouwen dat het lijkt alsof de vlieg maar één vleugel heeft.

De strontvlieg hoort tot de familie van de drekvliegen. Hiervan komen veertig soorten in Nederland voor. Maar zie je een verse koeienvlaai met veel rondzwermende goudblonde vliegen, dan gaat het bijna altijd om de strontvlieg.

Strontvliegen hebben ook natuurlijke vijanden: vogels en spinnen. Een bedreiging voor strontvliegen en andere insecten die op en van mest leven, zijn ontwormingsmiddelen. Ook dieren die die insecten eten (insectenetende boerenlandvogels, vleermuizen, egels, dassen) zijn daar de dupe van. Bij een Spaans onderzoek in 2019 werden rond uitwerpselen van behandelde paarden en koeien 70 procent minder insecten gevonden dan bij niet behandelde dieren. Alternatieven voor ontwormingsmiddelen zijn het aanpassen van de weidegang van vee en anti-parasitaire kruiden (smalle weegbree, rolklaver, bijvoet, boerenwormkruid en brunel). Hier kun je daar meer over lezen: .

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘤𝘰𝘯𝘵𝘳𝘢𝘷𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯.𝘤𝘰𝘮, 𝘤𝘭𝘮.𝘯𝘭, 𝘯𝘪𝘦𝘶𝘸𝘦𝘰𝘰𝘨𝘴𝘵.𝘯𝘭

(5 april 2023)

Ik heb veel lievelingsplanten en misschien staan viooltjes wel bovenaan. Bij het Bewaarde Land (natuurbelevingsprogramma voor basisscholen) had ik niet voor niets ‘Bosviool’ als naam gekozen. Waarom viooltjes me zo aanspreken? Mogelijk omdat ze klein maar fijn zijn en omdat ze je met hun ‘gezichtje’ aankijken.

Van de viooltjesfamilie komt alleen het geslacht viooltje bij ons voor. Soorten van andere geslachten vind je vooral in de tropen. Het geslacht viooltje kent vierhonderd soorten. In Nederland komen dertien (onder)soorten voor. In de collage zie je de volgende afgebeeld: bleeksporig bosviooltje, akkerviooltje, driekleurig viooltje, duinviooltje en maarts viooltje.
Viooltjes worden wel onderscheiden in twee groepen: meerkleurige en blauwe viooltjes. Onder de meerkleurige vallen het driekleurig, akker-, duin- en zinkviooltje. Al de andere zijn blauwe viooltjes, ook al kunnen hun bloemen soms wit of paarsblauw zijn. De blauwe viooltjes zijn altijd wat moeilijker op naam te brengen.

Ik denk dat iedereen wel een viooltje herkent. Hun bloemen zijn tweezijdig symmetrisch met vijf kroonblaadjes waarvan de onderste een buisvormige spoor heeft. In die spoor bevindt zich de nectar. Een insect dat nectar wil halen, wordt eerst bevochtigd door vocht uit de top van de stijl. Vervolgens komt het langs de meeldraden. Het stuifmeel blijft door het vocht extra goed hangen. Daarna kan het insect pas bij de nectar komen. Als het insect op een volgende bloem landt, wordt het stuifmeel door de stijltop afgestreken. Wilde bijen en hommels zijn de bestuivers van viooltjes.
Het eerst bloeiende viooltje is het maarts viooltje, hoewel ik ook al akkerviooltjes in bloei heb gezien. In de zomer kunnen maarts viooltje en bleeksporig bosviooltje zogenaamde cleistogame bloemen vormen. Deze bloemen openen zich niet en bestuiven zichzelf.

Viooltjes hebben een doosvrucht met drie kleppen. Als de vrucht rijp is, trekken de verdroogde kleppen zich samen en worden de zaden één voor één weggeschoten. Aan het zaad zit een vettig aanhangsel (mierenbroodje) waar mieren op af komen. Die slepen het zaad mee naar hun nest of bijten onderweg het mierenbroodje eraf.

Viooltjes zijn waardplanten voor o.a. de parelmoervlinders. Afgebeeld is de duinparelmoervlinder die het duinviooltje en hondsviooltje als waardplant heeft. Ook de viooltjessnuittor en sommige galmuggen zijn afhankelijk van viooltjes. Verder kun je schimmels (een roestzwam en een brandzwam) op viooltjes vinden.

Gekweekte viooltjes zijn bastaarden van verschillende soorten viooltjes (zoals driekleurig en geel viooltje en het niet-inheemse hoornviooltje). Deze kunnen soms verwilderen. Ook andere viooltjessoorten worden als sierplant aangeplant en kunnen vervolgens verwilderen. Maarts viooltje bijvoorbeeld vind je op plekken met stinzenflora. Maarts viooltje ruikt lekker en wordt verwerkt in parfums en in de keuken gebruikt. Ook driekleurig viooltje wordt gebruikt, m.n. als garnering.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘖𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘍𝘭𝘰𝘳𝘢, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘦𝘤𝘰𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢

(4 april 2023)

Elk jaar hebben we witte kwikstaarten in onze tuin. Ze broeden hier waarschijnlijk ook, al heb ik nog niet kunnen ontdekken waar precies. Want elk jaar zien we ook jonge vogels op ons gras die door hun ouders gevoerd worden. Witte kwikstaarten broeden in schuren, onder dakpannen en onder bruggen.

Het zijn algemene plattelandsvogels. Elk boerenerf heeft wel een paartje witte kwikstaart. Je vindt ze op min of meer open gebieden. Dat wil zeggen op graslanden, maar ook op golfbanen, industrieterreinen en schorren. Het zijn beweeglijke kleine zwart-witte vogels met een lange staart die ze steeds op en neer bewegen. Vrouwtjes en jongen zijn valer van kleur. Hun vlucht is golvend. Natuurlijk maken ze ook geluid. Dat kun je hier horen.

Witte kwikstaarten zoeken lopend en rennend op de grond naar voedsel: insecten en hun larven. Soms fladderen ze even omhoog om insecten uit de lucht te happen. In de winter verblijven ze in Zuid-Spanje en Marokko. Ook komen in na- en voorjaar veel witte kwikstaarten op doortrek door ons land. In zachte winters blijven sommige in Nederland hangen.

Witte kwikstaarten kennen zogenaamde slaaptrek: ze verzamelen vanaf juli om samen de nacht door te brengen, bijvoorbeeld in een rietveld. Het gaat hierbij vaak om jonge vogels, met enkele honderden bij elkaar.

Er zijn nog meer kwikstaarten in Nederland. De zeldzame rouwkwikstaart is ook zwart-wit. Daarnaast zijn er nog de gele kwikstaart en de grote gele kwikstaart. De gele kwikstaart vind je in landbouwgebieden (op akkers en ook wel op graslanden). De grote gele kwikstaart kun je langs snelstromende beken in Oost-Nederland zien.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘝𝘰𝘨𝘦𝘭𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢

(3 april 2023)

Jaarrond zijn er altijd wel paddenstoelen te zien. En dat geldt helemaal voor meerjarige houtzwammen. Eén van de meest opvallende is de echte tonderzwam. Deze heeft een hoed die wel een halve meter breed kan worden bij een dikte tot 30 cm. De bovenzijde is gewelfd en de onderzijde is vlak. Als je naar de onderkant kijkt, zie je kleine gaatjes (poriën). In het voorjaar laat de paddenstoel uit deze kleine buisjes de sporen vallen. Echte tonderzwammen kunnen wel dertig jaar oud worden.

Naast de echte tonderzwam heb je in Nederland de platte tonderzwam en de dikrandtonderzwam. Die horen tot een ander geslacht. Er zijn nog veel meer soorten houtzwammen waarmee je de echte tonderzwam zou kunnen verwarren. Het beeld van tonderzwammen op een dode staande beuk is heel karakteristiek.

De tonderzwam parasiteert op verzwakte loofbomen zoals beuk, berk en populier. Als de boom dood is, leeft de zwam door op het dode hout. In de jaren ’70 was de echte tonderzwam een zeldzame verschijning. De laatste decennia neemt het aantal echte tonderzwammen in onze bossen toe. Dat komt vooral omdat er steeds meer stervende beuken mogen blijven staan en er steeds minder dood hout wordt opgeruimd.

Meer echte tonderzwammen betekent ook: meer insecten die daarop leven. In 2006 werd hiernaar veldonderzoek gedaan. In de onderzochte tonderzwammen werden tientallen soorten zwam-etende insecten en hun natuurlijke vijanden gevonden. Er is zelfs een kever die zich uitsluitend op echte tonderzwam ontwikkelt.

Tonderzwammen zijn al millennialang van betekenis voor de mens. Hierbij denken we natuurlijk als eerste aan het gebruik als ‘tondel’. Deze wordt gemaakt van de zachte viltachtige kern van de zwam. Met de tondel en een vonk (bijvoorbeeld door het tegen elkaar slaan van vuursteen) kun je een eerste vlammetje van een vuur maken. IJsmummie Ötzi die in 1991 werd ontdekt, had 5000 jaar geleden al een tonderzwam op zak. Ook hebben tonderzwammen medicinale eigenschappen. Van de pluizige kern werd verbandmateriaal gemaakt. Tonderzwammen werden ook als vervanging van leer gebruikt. Eetbaar zijn ze niet.

Vandaag de dag wordt het ‘oogsten’ van tonderzwammen gezien als stropen. Soms worden ze massaal van bomen gehakt of gezaagd. Ze zouden dan verkocht worden om verwerkt te worden tot medicijnen.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘯𝘢𝘵𝘶𝘶𝘳𝘱𝘶𝘯𝘵.𝘣𝘦, 𝘸𝘶𝘳.𝘯𝘭, 𝘢𝘭𝘭𝘦𝘴𝘰𝘷𝘦𝘳𝘱𝘢𝘥𝘥𝘦𝘯𝘴𝘵𝘰𝘦𝘭𝘦𝘯.𝘯𝘭

(2 april 2023)

Onder ‘mestkevers’ worden alle kevers geschaard waarvan de larven en volwassen dieren van mest leven. In totaal zijn dat er wereldwijd 5.000. De bekendste is de scarabee (de heilige pillendraaier); deze werd in de Egyptische mythologie als heilig dier beschouwd. Minder heilig maar net zo belangrijk voor de natuur zijn de in Nederland voorkomende mestkevers.

Er komen in Nederland verschillende soorten mestkevers voor. Verwarrend is dat een soort verschillende Nederlandse namen kan hebben die bovendien ook nog wel eens voor een andere soort gebruikt worden. Volgens de ene website zijn bijvoorbeeld bosmestkever en voorjaarsmestkever verschillende soorten en volgens een andere twee namen voor dezelfde soort. Gelukkig heeft een soort ook een eenduidige wetenschappelijke naam.

Op de foto zie je rechtsboven de driehoornmestkever. Deze soort is vooral te herkennen aan de drie ‘hoorns’ die uitsteken. Verder valt op dat de dekschilden scherp gegroefd zijn. Ook de gewone mestkever, waar ik geen foto van heb, heeft gegroefde dekschilden. Op de rest van de foto’s zijn voorjaarsmestkevers afgebeeld. Hiervan zijn de dekschilden glad met fijne lengtestrepen. De bosmestkever lijkt hierop, maar daarbij ontbreekt de naad tussen de dekschilden.

Als je naar verspreidingskaartjes van mestkeversoorten kijkt, haal je zo de zandgronden eruit. Hier leven ze op heidevelden, in zandverstuivingen en op bospaden. Alle mestkevers eten mest van planteneters, dus van runderen, schapen, geiten, paarden, herten en/of konijnen.

Mestkevers kun je verdelen in ‘dwellers’ (bewoners), tunnelgravers en rollers. Dwellers zijn kleine mestkeversoorten die in mesthopen leven en daarin hun eitjes afzetten. Tunnelgravers maken een nest in de grond. De eerder genoemde soorten zijn allemaal tunnelgravers. De ene soort graaft diepere en langere tunnels dan de andere. De tunnelgangen worden volgepropt met mest (soms in de vorm van ballen) en aan het einde wordt een eitje gelegd. Van sommige soorten blijven de larven (soort engerlingen) wel jaren onder de grond. Rollers maken ballen van mest, leggen er een eitje in en begraven de bal ondiep. Rollers komen in Nederland niet voor, wel in Zuid-Europa.

Mestkevers zetten mest om in voedingsstoffen. Ook verspreiden ze de mest door het ondergronds te brengen. De voorjaarsmestkever overwintert als larve. In het voorjaar verpoppen ze en komen ze als imago (volwassen insect) boven de grond. Eind maart heb ik al verschillende exemplaren op de Veluwe gezien, op paardenmest op ruiterpaden. Soms zie je een mestkever vol met mijten. Dat kunnen parasieten zijn, maar meestal gaat het om mijten die de mestkever als transportmiddel gebruiken.

Mestkevers zijn zwaar bepantserd en zijn daardoor niet zo snel. Toch gaan ze vliegend op zoek naar verse mest als voedselbron. Bij voorkeur doen ze dat ’s nachts. Natuurlijke vijanden zijn onder andere das, hermelijn, kat, marter, torenvalk, uilen, vos en wezel. ’s Nachts worden ze door sommige vleermuissoorten gevangen.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘝𝘦𝘳𝘴𝘱𝘳𝘦𝘪𝘥𝘪𝘯𝘨𝘴𝘢𝘵𝘭𝘢𝘴, 𝘥𝘪𝘦𝘳-𝘦𝘯-𝘯𝘢𝘵𝘶𝘶𝘳.𝘪𝘯𝘧𝘰𝘯𝘶.𝘯𝘭

(1 april 2023)

Afgelopen vrijdag zag ik bij Boeschoten op de Veluwe een knaloranje boomstam. Ik zie wel eens vaker bomen met oranje ‘aanslag’ op de stam (zoals op de foto rechts onder), maar niet eerder zoveel en zo intens oranje als op deze dode naaldboom. Het gaat om draadvormige groenwieren (algen), behorend tot het geslacht Trentepohlia. Op internet kom je namen tegen als oranje boomalg, Portugese (rode) alg en oranjerood groenwier. De verschillende soorten schijnen alleen microscopisch van elkaar te onderscheiden te zijn. Dus ik houd het maar bij de wetenschappelijke geslachtsnaam Trentepohlia. Trentepohlia-soorten vind je niet alleen op boomstammen en struiken, maar ook op vochtige rotsen. Sommige soorten leven in symbiose met een schimmel in korstmossen.

Groenwieren zijn verwant aan planten. Ze hebben bijvoorbeeld ook bladgroen, maar ze hebben geen vaatbundels. Sommige groenwieren leven als eencellige, andere komen in kolonies voor.
De opvallende oranjebruine kleur zijn carotenen en die verbergen het groene bladgroen. Carotenen zijn kleurstoffen die bijvoorbeeld wortels en tomaten hun kleur geven. Het zijn carotenen die in de herfst bladeren hun mooie kleuren geven als het bladgroen wordt afgebroken. Carotenen spelen een belangrijke rol bij de fotosynthese (het proces in een plant waarbij met behulp van bladgroen onder invloed van licht suikers en zuurstof worden gevormd). Carotenen geven de opgevangen energie door aan het bladgroen. Ook beschermen carotenen het bladgroen tegen schadelijke gevolgen van UV-stralen.

Het is een beetje zoeken naar informatie over Trentepohlia. Het zouden warmteminnende groenwieren zijn die de laatste decennia massaal toenemen. Dat geldt ook voor de korstmossoorten waarin ze voorkomen. Het zou dus te danken zijn aan klimaatverandering dat we op steeds meer plekken bomen met oranje algenaanslag zien. Ik blijf nog wel met wat vragen zitten. Waarom zit de ene boomstam vol en ontbreekt het op de andere (ook als het om dezelfde soort gaat)? En zijn er ook beestjes die van deze algen eten?

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘍𝘢𝘤𝘦𝘣𝘰𝘰𝘬𝘨𝘳𝘰𝘦𝘱 𝘋𝘦𝘵𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯𝘢𝘵𝘪𝘦 𝘷𝘢𝘯 𝘱𝘭𝘢𝘯𝘵𝘦𝘯 𝘦𝘯 𝘥𝘪𝘦𝘳𝘦𝘯, 𝘥𝘪𝘦𝘳-𝘦𝘯-𝘯𝘢𝘵𝘶𝘶𝘳.𝘪𝘯𝘧𝘰𝘯𝘶.𝘯𝘭, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺

(31 maart 2023)

Langs veel snel- en provinciale wegen zie je momenteel een lint van lage witbloeiende plantjes staan. Het gaat hierbij om Deens lepelblad. Is het je nog niet opgevallen? Werp dan maar eens een blik naar buiten als je stilstaat in de file of voor een stoplicht (zie foto’s links). Van dichtbij kijken is niet aan te raden. Hoewel… enige jaren geleden zat ik bij iemand in de auto die in de file uitstapte om een plantje plukken; om te checken of het echt om Deens lepelblad ging.

Deens lepelblad komt van nature voor op open plekken in droge duinen, op kwelders en langs zeedijken. Het groeit altijd op plekken waar enige toevoer van zout is, al is het maar door de zeewind. Daarom dat deze plant zich thuis voelt langs gepekelde wegen, tot in Limburg aan toe. Er zijn maar weinig planten die tegen al dat pekelwater kunnen, dus Deens lepelblad heeft nauwelijks concurrentie.

Er zijn nog twee soorten lepelblad die in Nederland voorkomen: echt en Engels lepelblad (foto rechts onder). Deens lepelblad is vergeleken met de andere twee soorten vrij klein. De blaadjes langs de stengel hebben een bladsteel; bij de andere twee soorten zijn deze blaadjes zittend.

Lepelblad hoort tot de familie van de kruisbloemen (net zoals vroegeling en kleine veldkers die eerder aan de orde kwamen). De bloemen hebben vier witte kroonblaadjes, de kelkblaadjes zijn paarsachtig. De vrucht is een bol- tot ellipsvormig hauwtje. De naam lepelblad danken de soorten aan de vorm van de bladeren bij de grond: die zijn gesteeld en lepelvormig. Waarom de soort Deens lepelblad heet, weet ik niet. Ook de wetenschappelijke naam (Cochlearia danica) verwijst naar Denemarken. Mogelijk omdat vroeger het Deense rijk zich uitstrekte over grote delen van Scandinavië waar de plant overal voorkomt.

Er zijn nog meer zouttolerante planten die langs de snelwegen voorkomen zoals Engels gras (rozerood bloeiend vanaf mei), hertshoornweegbree en stomp kweldergras. De laatste twee zijn onopvallend en zul je dus niet zo snel vanuit de auto in de gaten hebben.

Lepelblad is rijk aan vitamine C en werd daarom vroeger gebruikt om scheurbuik te voorkomen of om ervan te genezen. Het groeit tot op Spitsbergen en was daar van belang voor walvisvaarders. De plant werd in Zuid-Afrika gekweekt zodat de bemanning van VOC-schepen dit konden eten als ze hier langs voeren. In het Engels wordt de plant Danish scurvygrass (‘Deens scheurbuikgras’) genoemd.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘖𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘍𝘭𝘰𝘳𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢

(30 maart 2023)

Vanaf half maart horen we de tjiftjaf weer in en rond onze tuin. Hij is vooral te herkennen aan zijn zang, want hij zingt zijn eigen naam. Mijn man heeft een vrouwtje op de foto weten vast te leggen.

De tjiftjaf is een zeer algemene en wijd verspreide broedvogel, met 310.000-500.000 broedpaar per jaar. Hij komt voor in bossen, parken en tuinen met hoge bomen en struiken.
Het nest heeft de vorm van een oven met zij-ingang. Het ligt goed verstopt in dichte vegetatie, vlak boven de grond. Het nest wordt gemaakt van droge bladeren, gras en mos en van binnen met veertjes bekleed.

De tjiftjaf eet bijna uitsluitend insecten en larven. In de winter worden ook wel zaden en bessen gegeten. Hij overwintert in landen rond de Middellandse Zee. De najaarstrek begint in augustus en loopt door tot in oktober. In zachte winters blijven er enkele honderden exemplaren in Nederland. Het moment waarop ze in het voorjaar terugkeren, verschilt van jaar tot jaar met enkele weken, want dat is afhankelijk van het weer.

Er zijn verschillende vogels die op de tjiftjaf lijken zoals de fitis, fluiter en tuinfluiter. Gelukkig is de zang onmiskenbaar. Ook aan het gedrag kun je hem onderscheiden als hij onrustig op zoek is naar voedsel in de vegetatie. Verder heeft hij donkere pootjes.

Wij noemen hem tjiftjaf naar zijn geluid. Hoe is dat eigenlijk in andere talen? Een paar voorbeelden: Zilpzalp (Duits), common chiffchaff (Engels), csilp-csalp (Hongaars), zzviždak (Servisch-Kroatisch), tiltaltti (Fins). In andere talen heeft hij een naam die niet naar zijn zang verwijst. Bijvoorbeeld in het Frans pouillot véloce (snelle zanger), in het Deens gransanger (sparrenzanger) en in het Spaans mosquitero común (gewone muggenvanger).

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘝𝘰𝘨𝘦𝘭𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨, 𝘚𝘖𝘝𝘖𝘕

(29 maart 2023)

Nu eens aandacht voor een soort die massaal in delen van onze tuin opkomt maar die we daar liever niet hebben: heermoes (ook bekend onder de volksnamen akkerpaardenstaart en kattenstaart). Op de dijk in onze buurt zag ik de eerste sprieten al boven de grond komen (foto rechtsonder). Ik bereid me er nu mentaal op voor dat ik ook dit jaar weer verschillende keren door sommige delen van onze tuin heen moet met maar één doel: heermoes wegtrekken. Als ik dat niet doe, verdwijnen de gewenste planten onder deze paardenstaart (foto linksonder).

Heermoes hoort tot de paardenstaartfamilie. Het zijn sporenplanten, net zoals varens, wolfsklauwen en mossen. 300 miljoen jaar geleden, nog voor de dinosauriërs, kwamen ze massaal voor. Ze waren zo groot als bomen. Nu zijn er wereldwijd nog zestien soorten over; acht soorten komen in Nederland voor. Een ervan is heermoes.

Alle paardenstaarten hebben holle stengels en leden die je uit elkaar kunt trekken. Hun stevigheid danken ze aan de grote hoeveelheden kiezelzuur die ze uit de bodem opnemen. Bovengronds kan heermoes een halve meter hoog worden; onder de grond kunnen de zwarte wortelstokken wel anderhalve meter lang worden! Bovendien kunnen ze veel verdragen: grond met gif en dikke lagen opgebrachte grond. Heermoes komt vooral voor op opgebrachte en omgewoelde grond zoals in tuinen. Heermoes is een indicator voor slecht waterdoorlatende grond.

Echte bladeren heeft een paardenstaart niet. Op de overgang van de leden zit een krans van vergroeide schubben met tanden, schede genoemd. Dit zijn de ‘bladeren’ van de paardenstaart. Bij heermoes is het eerste lid van een zijtak langer dan de stengelschede. Er is een soort die erg op heermoes lijkt, lidrus. Hierbij is het eerste lid van een zijtak veel korter dan de stengelschede.

Er is nog een verschil tussen deze twee soorten. Bij lidrus (foto linksboven) staan de sporenaren aan het eind van de stengels. Heermoes heeft aparte lichtbruine stengels met sporenaren die in het voorjaar als eerste omhoog komen (foto rechtsboven). Twee weken later komen de groene stengels zonder sporenaren uit de grond.

Bijna alle planten zijn afhankelijk van schimmels in de grond om goed te kunnen groeien. Paardenstaarten niet. Er is in Nederland maar één insect die op paardenstaarten leeft. En dat is de paardenstaartsnuittor. Koeien en andere grazers eten geen heermoes. Het is giftig en door het kiezelzuur moeilijk verteerbaar. De plant is zelfs giftig voor planten die om hem heen groeien: grassen ontkiemen en groeien minder goed in de buurt van heermoes.

Heermoes is bekend om zijn geneeskrachtige werking. Het is vochtafdrijvend, bloedstelpend en nog veel meer. Maar let op: lidrus is giftig.

Dankzij de diepe wortels kan heermoes mineralen opnemen vanuit grondlagen waar andere planten niet bij kunnen en deze vervolgens naar de plant bovengronds transporteren. Heermoes slaat deze mineralen in hoge concentraties op. Daarom wordt de plant bijvoorbeeld gebruikt als indicator van goudhoudend erts. Omdat de plant zeer mineraalrijk is, kan het ook goed als meststof gebruikt worden. Dat kan door er eerst een stinkende gier van te brouwen (1 kilo groene heermoesstengels op 10 liter water 10 dagen laten staan). Zelf laat ik als andere planten inmiddels enige hoogte hebben, het afgeplukte heermoes als meststof liggen. Of ik gooi het op de composthoop.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘖𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘍𝘭𝘰𝘳𝘢, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺

(28 maart 2023)

Wat hebben wc-motmug, goudoogje, beverkever, boskakkerlak en gewone tweevleugel met elkaar gemeen? Het zijn alle vijf insecten en ze zijn genomineerd voor de verkiezing van het insect van het jaar 2023. De wc-motmug kwam aan de orde bij de motmuggen. Van de beverkever had ik nog nooit gehoord. De boskakkerlak heb ik nog nooit gezien en van de gewone tweevleugel heb ik alleen een vage foto. Het goudoogje, daarentegen, komt in onze tuin voor en heb ik meerdere keren gefotografeerd. De kans dat je hem tegenkomt, is vrij groot omdat ze ’s winters binnenshuis kunnen overwinteren.

Het goudoogje wordt ook wel groene gaasvlieg genoemd. In rust zitten borststuk en achterlijf achter de vier vrij grote geaderde vleugels verborgen. Maar je kunt die wel zien omdat de vleugels transparant zijn. Ze vliegen een beetje onhandig rond. Hun ogen zijn vrij groot, uitpuilend en metaalkleurig. Bij het goudoogje zijn de ogen goudkleurig.

Wereldwijd zijn 1.200 soorten gaasvliegen bekend, waarvan er 20 in Nederland voorkomen. Volwassen gaasvliegen (foto’s boven) eten honingdauw, nectar, stuifmeel en soms een bladluisje. De larven (foto’s onder) leven voornamelijk van bladluizen. De larve van het goudoogje zuigt tijdens zijn ontwikkeling tot pop wel meer dan vijfhonderd bladluizen leeg. Daarom worden ze als ‘nuttig’ gezien en worden ze ook wel als biologische gewasbeschermer in kassen ingezet.

Er zijn verschillende dieren die gaasvliegen eten: kikkers, spinnen en insectenetende vogels en zoogdieren. Volwassen gaasvliegen zijn nachtactief; ze worden daarom ook door vleermuizen gegeten. Larven camoufleren zich met de overblijfselen van leeggezogen bladluizen.

Gaasvliegen overwinteren als volwassen dier of als pop. Ze doen dat in allerlei hoekjes en kieren. Ze kunnen ook wel eens binnen zitten (in de winter zijn ze bruin). De eitjes van gaasvliegen worden afgezet in bladluizenkolonies en staan op steeltjes. Dat heeft een reden, want de uitgekomen larfjes eten alles op wat ze tegenkomen, ook de eitjes van hun broertjes en zusjes. In een jaar tijd zijn er twee generaties goudoogjes.

Hier vind je meer informatie over de genomineerde insecten en kun je tot 7 april je stem uitbrengen.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘪𝘯𝘴𝘦𝘤𝘵𝘷𝘢𝘯𝘩𝘦𝘵𝘫𝘢𝘢𝘳.𝘰𝘳𝘨, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺