Auteur: Ineke Bams

(17 maart 2023)

De ijsvogel is een geliefde vogel. Komt dat door zijn kleurrijke verschijning: blauw van boven en oranje van onderen? Of omdat je ze zo weinig ziet? En als je er een ziet, dan is het vaak in een flits. Soms tref je het en zit hij op een laaghangende tak boven het water. Om de een of andere reden ben ik vaak degene die een ijsvogel als eerste ziet. Zo ook vorige week bij de watermolen aan de Buurserbeek in Haaksbergen (zie drie van de foto’s).

IJsvogels broeden vanaf februari-maart. Ze graven tunnels van een halve meter lang in steile oeverwanden langs beken of rivieren (foto bovenaan) of tussen de wortels van omgevallen bomen. Ook mensen helpen soms een handje zoals bij De Ruige Hof in Amsterdam-Zuidoost (foto midden links). Hier kun je tegen betaling ijsvogels kijken en fotograferen). IJsvogels hebben twee legsels per jaar, soms zelfs meer. Zo compenseren ze het soms grote verlies aan ijsvogels in strenge winters.

IJsvogels eten vis en andere waterdieren; daarvoor hebben ze open water nodig. Als het water bevroren is, lukt dat niet. Waarom heten ze dan ijsvogel? In oud-Germaans heten ze eisenvogel, wat ijzervogel betekent. Dat zou dan slaan op de blauwachtige kleur van de rug. Ook heb ik wel gehoord dat het slaat op de ‘ijsblauwe’ kleur van de vogel. Of omdat je ze in de winter aan de rand van een wak kunt zien zitten, loerend naar een prooi.

Bij het jagen duikt de ijsvogel bijna loodrecht op zijn prooi af. Als hij een visje gevangen heeft, schiet hij uit het water omhoog en gaat op een tak zitten. Hij slaat de vis dood tegen de tak voordat hij hem opeet.

IJsvogels zijn in principe standvogels. Soms trekken ze in de winter naar ijsvrije gebieden aan de kust. Mannetjes en vrouwtjes hebben een eigen territorium. Mannetjes graven het nest uit. Bij het baltsen bieden ze het vrouwtje een visje aan. De jongen worden de eerste drie tot vier weken in het nest gevoed. Daarna worden ze nog een paar dagen vlak bij het nest bijgevoerd. Voor het volgende legsel wordt een andere nestgang gebruikt.

In 2020 waren er zo’n 1.250 broedparen. In de winter zijn er maximaal 4.000 exemplaren in ons land. IJsvogels kun je in heel Nederland zien. De meeste broeden in oostelijk Noord-Brabant, Limburg en de Achterhoek, in de duinstreek en langs de grote rivieren.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘝𝘰𝘨𝘦𝘭𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨

(16 maart 2023)

Konijnen, wie kent ze niet. Ze zijn vooral actief bij schemering en in de nacht. Overdag kun je wel allerlei sporen tegenkomen: uitwerpselen, graverijen, vraatsporen en loopsporen.

Konijnen horen net zoals hazen tot de familie ‘hazen en konijnen’ (en niet tot de knaagdieren). Officieel heet de soort Europees konijn. Tamme konijnen zijn een ondersoort daarvan.

Konijnen vind je op halfopen terreinen op zandige bodems waarin ze makkelijk holen kunnen graven. Een hol wordt door één familie van maximaal tien leden bewoond. De voortplantingstijd valt globaal in de periode van januari tot in juli. In die tijd heeft een vrouwtje twee tot drie nesten.

Konijnen leven van allerlei plantaardig voedsel. Ze worden wel ‘kleine grazers’ genoemd en hebben een grote invloed op de vegetatie. Door konijnen blijft die laag en het gras kort.

Konijnen zouden dankzij de Romeinen bij ons voorkomen. Het blijkt toch iets genuanceerder te liggen. Vóór de laatste ijstijd kwamen konijnen zuidelijk van de Loire in Frankrijk voor. In de ijstijd trokken de dieren zich terug op het Iberisch schiereiland. Spanje dankt er zelfs zijn naam aan. Toen de Feniciërs in de 11^e eeuw voor Christus daar kwamen, zagen ze dieren die veel leken op de hun bekende klipdassen. Ze noemden daarom dit land ‘i-saphan-im’, het land van de klipdassen. De Romeinen verbasterden dit later tot ‘Hispania’. Diezelfde Romeinen hebben het konijn vervolgens in het grootste deel van het Romeinse Rijk verspreid. In Nederland verscheen het konijn pas in de vroege Middeleeuwen en vanaf die tijd werden ze gehouden voor vlees en bont. Ontsnapte konijnen verspreidden zich vervolgens over alle zandgronden in Nederland.

Zijn konijnen dus eigenlijk exoten? Nee, soorten die voor 1500 in Nederland geïntroduceerd en volledig ingeburgerd zijn, worden als inheems beschouwd. Nog niet zo lang geleden werd het konijn in Nederland als plaag ervaren. Natuurbeschermer Jac. P. Thijsse schreef in 1943 dat konijnen beter uitgeroeid konden worden als je een bloemrijke duinvegetatie wilde hebben. Hier kun je meer lezen over de verspreiding van konijnen over Nederland.

Verschillende virusziektes zorgen sinds de jaren ’50 voor een flinke afname van het aantal konijnen. In 2020 belandde het konijn op de Rode Lijst van bedreigde diersoorten en in april 2022 kondigde de minister een jachtverbod af. En zo kijken we nu ook anders naar konijnen in de duinen dan Thijsse destijds deed. Het verdwijnen van het konijn in combinatie met stikstofneerslag zorgt er namelijk voor dat de vegetatie van de duinen verandert en dat heeft veel gevolgen voor zeldzame planten en dieren die afhankelijk zijn van kort gras en/of de graverij door konijnen. Veel duinbeheerders proberen daarom de konijnenpopulatie in hun gebied weer te herstellen of zetten andere (grotere) grazers in. Begin januari zijn er bijvoorbeeld op Vlieland konijnen afkomstig van de Maasvlakte uitgezet.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘡𝘰𝘰𝘨𝘥𝘪𝘦𝘳𝘷𝘦𝘳𝘦𝘯𝘪𝘨𝘪𝘯𝘨, 𝘥𝘶𝘪𝘯𝘦𝘯𝘦𝘯𝘮𝘦𝘯𝘴𝘦𝘯.𝘯𝘭, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺

(15 maart 2023)

Vandaag, de derde woensdag van maart, is het Nationale Boomfeestdag en wordt het Boomfeestseizoen (van oktober tot maart) officieel afgesloten. Boomfeestdag heette eerst Boomplantdag en bestaat al sinds 1957. Begin jaren ’70 deed mijn klas ook mee. We plantten toen bomen en struiken rond de Tijningenplas in Zaltbommel. Ik weet nog dat ik een kardinaalsmuts heb geplant.
Het doel van Stichting Nationale Boomfeestdag is om kinderen (vanaf 9 jaar) meer inzicht, kennis en begrip voor bomen bij te brengen. Dat gebeurt tegenwoordig niet alleen meer via het planten van bomen. In onze eigen gemeente (De Ronde Venen) bijvoorbeeld helpen de kinderen ook bij het groenonderhoud (knotten en snoeien).

Vandaag aandacht voor een vroegbloeiende houtachtige: de wilg. Hoewel, dé wilg bestaat niet. Wereldwijd komen zo’n driehonderd soorten voor; in Nederland tien. Daarnaast zijn er allerlei cultuurvariëteiten, kruisingen en soorten van elders. Bekende ‘exotische’ soorten zijn treurwilg en kronkelwilg.
Inheemse wilgen heb je in allerlei vormen en formaten: van dwergstruik (kruipwilg) tot grote opgaande boom (schietwilg). Je hebt ze met smalle langwerpige bladeren en met eironde blaadjes. De bloem- en bladknoppen van alle wilgen hebben één knopschub. Wilgen houden van een vochtige bodem en van licht. Het zijn typische pioniersoorten.

Veel wilgensoorten bloeien voordat het blad verschijnt. Wilgen zijn tweehuizig met mannelijke of vrouwelijke bloemen in katjes. De bloemen hebben geen kroon of kelk. Afzonderlijke mannelijke bloemen bezitten een tot vijf meeldraden met heel veel stuifmeel en twee honingklieren. De vrouwelijke bloeiwijze hebben een stempel en een honingklier met veel nectar. De bestuiving vindt vooral plaats door wilde bijen (inclusief hommels) en vliegen. Ook honingbijen bezoeken wilgen maar een bij verzamelt of alleen stuifmeel (op de mannelijke bloemen) of alleen nectar (op de vrouwelijke bloemen). En dan vindt er dus geen bestuiving plaats. Wilgen bloeien niet allemaal tegelijk. Als eerste bloeit de struikvormige boswilg (maart-april), als laatste de laurierwilg (mei-juni). De pluizige zaden worden door de wind verspreid; ze zijn heel kort (tot enkele dagen) kiemkrachtig.

Wilgen bieden voedsel aan zo’n 450 insectensoorten. Bekende soorten zijn de wilgenhoutrups en verschillende soorten wilgenhaantjes. Deze insecten zijn weer voedsel voor allerlei vogels. Er leven 80 soorten galvormers op wilgen. Op de voedselrijke schors vind je allerlei soorten mossen en korstmossen. Boomvormende wilgen kunnen aangetast worden door de watermerkziekte, veroorzaakt door een bacterie. Op de knot van knotwilgen kunnen allerlei planten groeien.

Mensen gebruiken wilgen op allerlei manieren. Wilgentenen worden gebruikt voor tuinafscheiding (vlechtwerk), bouwmateriaal (vakwerkhuizen), oeververdediging of manden. Wilgentenen worden geoogst van knotbomen of uit grienden. Wilgenhout is geschikt voor klompen. Wilgenbast bevat salicinezuur wat koortswerend en pijnstillend is.

Op de foto’s zie je bovenaan schietwilgen als rivierbegeleidende bomen langs de Maas bij Alem en als knotboom bij Portengen. Onderaan van links naar rechts: een mannelijk katje, vrouwelijke katjes, zaadpluis en kruipwilg met zaadpluis.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘣𝘰𝘰𝘮𝘧𝘦𝘦𝘴𝘵𝘥𝘢𝘨.𝘯𝘭, 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘰𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘍𝘭𝘰𝘳𝘢, 𝘉𝘰𝘮𝘦𝘯 𝘦𝘯 𝘮𝘦𝘯𝘴𝘦𝘯

(14 maart 2023)

Maart is nog steeds een geschikte tijd om op zoek te gaan naar mossen en korstmossen. Vorige week troffen we op de heide van landgoed Het Lankheet in Haaksbergen rood bekermos aan, samen met veel andere korstmossen en mossen. Rood bekermos is makkelijk herkenbaar aan de rode vruchtlichamen die op de bekers zitten. Om deze soort te zien moet je een bezoek brengen aan kalkarme heide, duin of stuifzand. Daar leeft het op de grond, soms ook op hout.

Op open stuifzand is rood bekermos een pioniersoort, samen met algen, andere soorten korstmossen en mossen. Pas daarna verschijnen grassen en andere planten. Op heidevelden vind je rood bekermos op open stuifplekjes maar ook op het strooisel tussen de struikheide. Vergrassing en verbossing van heide en stuifzanden vormen een bedreiging voor korstmossen die op de grond leven.

Rood bekermos is een bekermos; hiervan komen in Nederland vijftig soorten voor. De bekermossen horen tot dezelfde groep als de rendiermossen. Bekermossen hebben zogenaamde grondschubben. Die van rood bekermos zijn vrij groot, min of meer liggend, groengrijs tot gelig groen van kleur en ondiep ingesneden. Op de brede bekers zitten de rode vruchtlichamen waar de sporen gevormd worden. De rode vruchtlichamen kunnen aan de rand van de beker zitten of ze vullen de hele beker op. De verspreiding van sporen gaat bij een bekermos als volgt. In de beker vangt het bekermos een waterdruppel op. Als het goed is, past deze precies in de beker. Bij een volgende waterdruppel spat de eerste weg en neemt de sporen mee.

De geelgroene kleur van het korstmos komt door usninezuur, een zuur dat door de schimmel wordt aangemaakt. Het geeft het korstmos een bittere smaak en beschermt het zo tegen vraat. Ook zou het de korstmos beschermen tegen ultraviolette straling. Mensen gebruiken korstmossen met usninezuur (m.n. baardmossen) al eeuwen als een natuurlijk antibioticum.

Er zijn nog meer korstmossen met rode vruchtlichamen (zoals dove heidelucifer en rode heidelucifer), maar hiervan zijn de bekers staafvormig. Als de rode uiteinden ontbreken, kan rood bekermos makkelijk verward worden met andere bekermossen.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘝𝘦𝘭𝘥𝘨𝘪𝘥𝘴 𝘒𝘰𝘳𝘴𝘵𝘮𝘰𝘴𝘴𝘦𝘯, 𝘝𝘦𝘳𝘴𝘱𝘳𝘦𝘪𝘥𝘪𝘯𝘨𝘴𝘢𝘵𝘭𝘢𝘴, 𝘺𝘢𝘷𝘢𝘯𝘯𝘢𝘩.𝘯𝘭

(13 maart 2023)

Mijn man en ik hebben heel veel lievelingsplanten en veel daarvan zullen bij ‘soort van de dag’ voorbij komen. Een van onze lievelingsplanten in het vroege voorjaar is de bosanemoon. We hebben hem in de tuin staan maar elk voorjaar bezoeken we ook locaties waar ze in het wild of aangeplant en verwilderd voorkomen. Voor de bosanemoon is het Bunderbos in Zuid-Limburg onze lievelingslocatie. Hele tapijten van bosanemoon strekken zich hier over de hellingen uit.

Van nature komt de bosanemoon in Nederland voor in de duinen en Zuid-Limburg en op de hogere zandgronden. Het is een indicator voor oud bos. Ook vind je ze op plekken waar ooit bos was. Op arme zandgronden zie je aan bosranden waar een lichte toevoer van voedingsstoffen is. Want bosanemonen houden van een matig voedselrijke bodem. Op andere plekken in Nederland zoals landgoederen is de bosanemoon een stinzenplant, dus aangeplant. Net zoals andere stinzenplanten groeit en bloeit de plant als er nog geen blad aan de bomen zit.

De bosanemoon hoort tot de ranonkelfamilie en is dus verwant aan boterbloemen, winterakoniet en speenkruid. De plant heeft een kruipende wortelstok waaruit drie stengelbladeren ontspringen. Aan het begin van de zomer sterft de plant af.

De bloemen worden bezocht door vliegen (o.a. zweefvliegen), bijen en hommels. Ze bloeien van maart tot mei. De bloemen zijn wit en kunnen soms wat roze aangelopen zijn. Er komen ook cultivars voor met dubbele bloemen. Die zijn niet interessant voor insecten. De zaden worden door mieren verspreid. Net als andere ranonkelachtigen bevatten bosanemonen (licht) giftige stoffen.

Er is een paddenstoel die parasiteert op anemonen: de anemonenbekerzwam. Ik heb hem nog nooit gezien dus iets om op te letten bij ons volgende bezoek aan een locatie met bosanemonen.

Een andere anemoon die in Nederland in het wild voorkomt, is de gele anemoon (in Zuid-Limburg en als stinzenplant). Er zijn ook verwilderde exoten zoals de blauwe anemoon en de oosterse anemoon. De laatste is een bekende tuinplant, oorspronkelijk afkomstig uit het oostelijke Middellandse Zeegebied. Die begint in onze tuin al aarzelend te bloeien.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘝𝘦𝘳𝘴𝘱𝘳𝘦𝘪𝘥𝘪𝘯𝘨𝘴𝘢𝘵𝘭𝘢𝘴, 𝘕𝘦𝘥𝘦𝘳𝘭𝘢𝘯𝘥𝘴𝘦 𝘖𝘦𝘤𝘰𝘭𝘰𝘨𝘪𝘴𝘤𝘩𝘦 𝘍𝘭𝘰𝘳𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺

(12 maart 2023)

Gisteren (11 maart) werd bij Hasselt het eerste kievitsei gevonden. Reden om aandacht te besteden aan deze weidevogel. Net zoals de grutto is een kievit een onomatopee: hij roept zijn eigen naam. Ook in de weilanden rondom ons huis hebben we de kieviten al horen roepen en hun buitelingen zien maken.

De kievit is onmiskenbaar: zwart-wit verenkleed met op de bovendelen een groen-paarse metaalglans en het kuifje. De kuif is bij mannetjes langer dan bij vrouwtjes. Kieviten vliegen ‘flapperend’ waarbij je het zwart-wit van de vleugels goed kunt zien. Kieviten hebben brede vleugels waarmee de mannetjes prachtige acrobatische buitelingen kunnen maken in de baltstijd.

Kieviten houden van een open landschap. Van oorsprong broeden ze op grassteppen. De meeste zie je nu in agrarisch gebied (weilanden, akkers). Er broeden ook kieviten in de duinen en op kwelders, heides en hoogveengebieden.

Het nest is een kuiltje in de grond, bekleed met strootjes. Het vrouwtje legt hier vier eieren in. Mislukt het broedsel, dan volgt er vaak nog een legsel. Bij gevaar doet de kievit alsof hij een gebroken vleugel heeft en probeert hij de predator van het nest weg te lokken. Kievitkuikens zijn nestvlieders: ze verlaten het nest al snel om zelf voedsel te zoeken. Wel moeten ze de eerste twintig dagen van hun leven bij kou opwarmen onder hun ouders. Kieviten eten allerlei ongewervelde dieren (insecten, slakjes, regenwormen) die op of net onder de grond leven. Ook eten ze zaadjes. Ze zoeken hun voedsel op het oog en het gehoor.

Het vinden van het eerste kievitsei luidt de lente in. Wat betreft eieren zoeken en rapen: dat was een traditie in Friesland, maar is sinds 2015 verboden. Het zoeken (‘aaisykje’) is nog wel onderdeel van het immaterieel erfgoed. Nesten en eieren worden gezocht door boeren en vrijwilligers in het kader van de weidevogelbescherming en zo wordt er nog altijd melding gemaakt van het eerste kievitsei.

Kieviten kun je in Nederland het hele jaar zien. Alleen bij vorst trekken ze weg, met de vorstgrens mee. Kieviten die in gebieden ten noorden en oosten van ons land broeden, overwinteren bij ons of trekken door ons land verder naar het zuiden. In oktober verblijven er wel een miljoen kieviten in Nederland. Eind februari keren de kieviten weer terug naar hun broedgebieden.

Kieviten hebben te lijden van intensivering van de landbouw: vaak en vroeg maaien, lage waterpeilen en eenvormigheid van graslanden. Ook predatie en verstedelijking dragen bij aan de terugloop van het aantal kieviten. In 2000 werden nog 200.000 tot 300.000 broedparen vastgesteld, in 2015 was dat nog maar de helft. De achteruitgang is sindsdien toegenomen.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘝𝘰𝘨𝘦𝘭𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢

(11 maart 2023)

Ook in het voorjaar kun je allerlei paddenstoelen vinden. Een opvallende is de gele trilzwam. Deze is het hele jaar aanwezig, maar valt in de winter en het vroege voorjaar extra op, zeker bij vochtig weer. Jonge exemplaren zijn namelijk opvallend goudgeel-oranje van kleur. Ik vind ze net op weggegooide mandarijnenschillen lijken. Oudere exemplaren zijn bleekgeel tot vrijwel kleurloos. Als het meer dan vier graden vriest, bevriezen ze. Bij natte omstandigheden zuigen trilzwammen vocht op en bij droge omstandigheden verschrompelen ze. Sporen worden alleen gevormd bij vochtige omstandigheden. Ze kunnen een tot tien centimeter groot worden.

De gele trilzwam vind je op dood hout maar het is geen schimmel die dood hout opruimt. Hij parasiteert op de zwamvlok (mycelium) van schorszwammen. Alle trilzwammen van het geslacht Tremella zijn schimmelparasieten.

Gele trilzwammen zijn niet giftig. Ze zijn eetbaar maar worden in Europa niet gegeten.

Waar je gele trilzwam tegenkomt, kun je als aan bepaalde voorwaarden wordt voldaan een bijzonder verschijnsel zien, namelijk ijshaar (foto’s onder).

IJshaar kun je alleen vinden op dood beuken- en eikenhout. Er moeten zwamvlokken van de gele of zwarte trilzwam aanwezig zijn. Door de stofwisseling van die schimmels ontstaat er o.a. water. Dat wordt door de hele kleine openingen in het dode hout naar buiten geperst. Als de temperatuur net onder nul graden is en er is sprake van hoge luchtvochtigheid, dan bevriest het water. Zolang de schimmels water blijven produceren en de omstandigheden gunstig zijn, groeien de ijsharen aan.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘢𝘭𝘭𝘦𝘴𝘰𝘷𝘦𝘳𝘱𝘢𝘥𝘥𝘦𝘯𝘴𝘵𝘰𝘦𝘭𝘦𝘯.𝘯𝘭, 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺

(10 maart 2023)

Op zoek naar soorten in mijn tuin nam ik laatst een duik in ons compostvat. We hebben een open composthoop waar we tuinafval op doen. Daarnaast hebben we een afgesloten vat waar vooral ons keukenafval in gaat. Op het deksel zag ik vier soorten muggen (op de foto’s rechts, van boven naar beneden): wintermuggen, venstermuggen, mestmuggen en motmuggen. Het zijn allemaal muggen waarvan de larven van rottend plantafval leven en die je dus in composthopen kunt vinden. Van al deze muggensoorten steken de volwassen muggen niet.

Muggen horen tot de tweevleugeligen, net zoals de vliegen (zie ook de bromvliegen). Tweevleugeligen maken een totale metamorfose door (ei, larve, pop en imago), waarbij de larve en het volwassen dier in het geheel niet op elkaar lijken. Larven hebben geen pootjes, zijn wit en doen aan wormpjes denken. Muggen worden als primitieve vliegen beschouwd. Hun antennes zijn lang en dun. Hiermee kunnen ze goed geuren waarnemen. Ze hebben een kleine kop met vaak een zichtbare zuigsnuit. De meeste zuigen hiermee plantensappen of nectar op. Niet alle muggensoorten zien er overigens uit als typische muggen.

Motmuggen lijken op kleine vlindertjes met hun zwaar behaarde vleugels. Maar motten hebben vier vleugels, de motmuggen twee. In Nederland komen 40 soorten voor. De motmug die ik zag hoort tot het geslacht Psychoda (links uitvergroot, in het zonnetje). De beruchtste motmug is de wc-motmug (ook wel rioolvlieg, badkamervlieg of aalputmotje genoemd). Die is groter, heeft witte stippen langs de vleugelrand en vouwt zijn vleugels niet dicht. Mugmotten van het geslacht Psychoda houden de vleugels als een dakje boven hun lijf.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘣𝘦𝘦𝘴𝘵𝘫𝘦𝘴𝘬𝘸𝘪𝘫𝘵.𝘯𝘭, 𝘨𝘢𝘳𝘥𝘦𝘯𝘴𝘢𝘧𝘢𝘳𝘪.𝘯𝘭

(9 maart 2023)

Ze komen steeds dichter bij ons huis. In de winter zaten ze nog in West-Afrika rijst te eten. In januari waren er al eerste waarnemingen langs de Nederlandse kust. Begin maart zijn er honderden gezien op het Landje van Geijsel (Ouderkerk a/d Amstel) en deze week zag mijn man een paar exemplaren bij een plasje in Uithoorn. Nu is het wachten op de eerste roep achter ons huis. Over wie ik het heb? De grutto natuurlijk.

De grutto dankt zijn naam aan zijn baltsroep. Vogels die hun eigen naam roepen, worden ‘onomatopee’ genoemd. Koekoek, tjiftjaf, hop, kievit: ook allemaal onomatopeeën. Verder vallen ze op door hun baltsvlucht. Zie bijvoorbeeld dit filmpje van It Fryske Gea.

De weilanden achter ons huis zijn zogenaamde weidevogelgraslanden. Het is ‘bovenland’: veengebied dat nooit is verveend (afgegraven) maar wel 1000 jaar geleden is ontgonnen. De graslanden zijn van Staatsbosbeheer en zijn verpacht aan een lokale natuurboer die ook eigen grond op de Wilnisse Bovenlanden heeft. In dit artikel lees je wat het inhoudt om natuurinclusief te boeren. Deze boer verkeert momenteel in onzekerheid omdat zijn bedrijf dicht bij de Nieuwkoopse Plassen (Natuur2000-gebied) ligt. Het eerste werkbezoek van onze stikstofminister Christianne van der Wal in 2022 was aan deze veehouderij.

De graslanden worden na de maaibeurten bemest. Dat is nodig voor een rijk bodemleven, het voedsel voor de weidevogels. In de winter overwinteren hier ganzen en smienten. Ook zien we er veel wulpen. Binnenkort is het de beurt aan de weidevogels. De eerste scholeksters (soort van dag 51) en kieviten zijn al gearriveerd. We hebben ook de roep van de tureluur gehoord. En nu is het dus nog wachten op de grutto. (Overigens horen nog meer vogelsoorten tot de weidevogels.)

Een mooie tijd, die broedtijd van de grutto en andere weidevogels. Maar ook een stressvolle tijd. Soms lopen er mensen door de wei (ook met honden) die de boel verstoren. We zijn gek op alle vogels, maar kijken met argusogen naar buizerds, bruine kiekendieven, meeuwen en kraaien. Het is wel spectaculair om te zien, een weidevogel die een predator verjaagt. De grutto’s bewaken vanaf een paaltje of hek hun nest en jongen. Soms zien ze in ons ook een bedreiging als we door de tuin lopen. Ook zitten er vossen in de buurt, om nog maar niet over loslopende katten te spreken. Een polder verderop worden vossen geschoten om de weidevogels en dus ook de vergoeding ervoor veilig te stellen.

Oorspronkelijk broedde de grutto in open moerassen en in hoogveen. Toen Nederland steeds meer in cultuur gebracht werd, heeft hij zich aangepast en werd weidevogel. Een cultuurvolger, dus. In de 20^e eeuw kwam hij nog algemeen voor. Rond 1960 broedden er in Nederland jaarlijks ongeveer 120.000-140.000 paren. Nu zijn dat zo’n 30.000 paren. 2022 was een matig broedseizoen. Er zijn 8.800 jonge grutto’s uitgevlogen. En dat is te weinig om de populatie in stand te houden.

Eerst broedde de grutto vrijwel alleen in Nederland. Door klimaatverandering (verdroging) en verdwijnend geschikt weidegebied breidt het broedgebied uit naar noordelijke streken. In IJsland, Finland en West-Rusland nemen de aantallen toe en doet hij het beter dan in Nederland.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘝𝘰𝘨𝘦𝘭𝘣𝘦𝘴𝘤𝘩𝘦𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺, 𝘵𝘳𝘰𝘶𝘸.𝘯𝘭

(8 maart 2023)

Vandaag is het Internationale Vrouwendag. Daarom aandacht voor dieren waarvan de koninginnen de komende tijd een zware taak te wachten staat: de sociale wespen. In de winter hebben wij verschillende koninginnen van de gewone wesp in huis gehad (linker foto). Ze kwamen mee met het haardhout. Ik heb ze allemaal weer buiten een veilig plekje gegeven.

Sociale wespen vormen kolonies en behoren tot de familie van de plooivleugelwespen, een familie met duizenden soorten. Ze heten zo omdat ze in rust hun vleugels plooien (opvouwen) waardoor de vleugels erg smal lijken. Ze zijn bijna allemaal zwart met gele dwarsbanden. En ze kunnen allemaal pijnlijk steken.
In onze tuin heb ik de afgelopen jaren vier soorten uit deze familie waargenomen (rechts, van boven naar beneden): Duitse wesp, Europese hoornaar, Franse veldwesp en gewone wesp (ook wel limonadewesp genaamd). Deze behoren allemaal tot dezelfde onderfamilie, namelijk de papierwespen. Deze wespen maken hun nesten van houtvezels. Ze kauwen de houtvezels fijn en brengen het in dunne laagjes aan. En zo lijkt het alsof het nest van papier gemaakt is.

In het najaar, als het gaat vriezen, sterft een wespenvolk. Alleen de jonge (bevruchte) koninginnen overwinteren. Dat doen ze op beschutte plekjes zoals in schuren en muurholten, onder de schors van een boom of in vermolmd hout. Mochten ze bij vorst bevriezen, dan is dat geen probleem. In het voorjaar ontwaken ze.
De eerste anderhalve maand doet een koningin alles alleen: nest bouwen, eitjes leggen, larven voeden met fijngekauwde insecten. Als de eerste werksters via larve- en popstadium volwassen zijn geworden, gaan die het nest verder vergroten en nemen ze de zorg voor de larven over. De koningin verlaat nu het nest niet meer en legt alleen nog maar eitjes.

In de loop van de zomer neemt het aantal larven in het nest af. Volwassen wespen gaan op zoek naar zoetigheid en wij ervaren daar de overlast van. In augustus-september worden uit enkele bevruchte eitjes nieuwe koninginnen geboren. Uit onbevruchte eitjes worden mannetjes geboren. Je herkent ze aan de langere antennes. Na de paring met een koningin sterven de mannetjes. Vervolgens maken de nieuwe jonge koninginnen zich op voor de winter.

Zie je de komende tijd wespen, dan zijn dat dus altijd koninginnen. Ze zijn een kop groter dan hun dochters, de werksters. Ze worden een jaar oud, terwijl de werksters maar 12-22 dagen als volwassen wesp leven. Het verschilt per wespensoort waar de nesten worden gebouwd.

Wespen voeren hun larven fijngekauwde insecten zoals muggen, vliegen en dazen. De grotere nesten consumeren dagelijks duizenden insecten. Volwassen wespen houden van suiker zoals nectar. Bij het nuttigen van nectar nemen ze van plant tot plant stuifmeel mee. Wespenorchissen worden alleen door wespen bestoven. Zelf staan wespen bij verschillende dieren op het menu, zoals bij libellen, kikkers, spinnen, bijeneter, gierzwaluw, grauwe vliegenvanger en wespendief. Dassen graven hele wespennesten op en doen zich te goed aan de larven en poppen.

Hier vind je meer informatie over wespensoorten. En hier over de exoot Aziatische hoornaar.

Hier lees je waarom ik elke dag een soort plaats.

𝘉𝘳𝘰𝘯𝘯𝘦𝘯: 𝘞𝘪𝘬𝘪𝘱𝘦𝘥𝘪𝘢, 𝘕𝘢𝘵𝘶𝘳𝘦 𝘛𝘰𝘥𝘢𝘺, 𝘰𝘯𝘻𝘦𝘯𝘢𝘵𝘶𝘶𝘳.𝘣𝘦